ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਬੁਝਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰਾ ਮਨ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਜਾਂ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਤਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਦਿਵਵਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਸੀ? ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹੀ ਇੱਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਦਿ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਆਚਾਰਯ ਹਾਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਬੰਦੇ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਉਪਾਸਨਾ, ਪੁੱਤਰ, ਤਪ ਜਾਂ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਉਤਨਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸੀ, ਤੇ ਆਚਾਰਯ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਲੱਕੜਾਂ ਲੈਣ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸੀ? ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਤਦ ਅਚਾਨਕ ਭਿਆਨਕ ਆੰਧੀ ਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆ ਗਿਆ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਨਦੀ ਦਾ ਕੰਢਾ, ਜੋ ਪੂਰਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਿਸਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਥੇ ਅਸੀਂ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਹਵਾਵਾਂ ਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਫੜਕੇ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ। ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਸਾਡੇ ਆਚਾਰਯ ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਸਾਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਡੇ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖ ਕੇ ਆਏ। ਉਹ ਕਹਿ ਉਠੇ, "ਹਾਏ, ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੋ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿ ਲਿਆ; ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।" "ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਇੰਝ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਣਾ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ; ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸੱਚੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਣ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕ ਤਜਰਬਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਧੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਚਾਰਯ? ਜਦ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹੇ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੌਭਾਗ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸਵੀਂ ਸਕੰਧ ਦੀ ਦੂਜੀ ਅਰਧੀ ਦੇ ਅਸੀਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਸ਼੍ਰੀਦਾਮਾ ਦੀ ਕਥਾ’ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਤਿਆਗੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਹਰਿ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਹੌਲੀ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਲ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੱਸ ਕੇ—ਜਿਹੀ ਨਜ਼ਰ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹੈ—ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਤੋਹਫਾ ਲਿਆ ਹੈਂ? ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਤੋਹਫਾ ਵੀ ਭਗਤਿ ਨਾਲ ਲਿਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਭਗਤਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਡਾ ਤੋਹਫਾ ਵੀ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਭੀ ਭਗਤਿ ਨਾਲ ਪੱਤਾ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਦੀ ਭੇਟ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਲਜਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੋਹਿਆ ਹੋਇਆ ਚੌਲ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਾ ਰਖ ਸਕਿਆ, ਚੁੱਪ ਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਪੂਜਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਆਪਣੀ ਭਗਤਵਤੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਉਹ ਧਨ ਦੇਵਾਂਗਾ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰੋਂ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਬੰਧੇ ਹੋਏ ਪੋਹੇ ਚੌਲ ਲੈ ਆਏ, ਤੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਕੀ ਹੈ?" "ਮਿੱਤਰ, ਇਹ ਭੇਟ ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਪੋਹੇ ਦੇ ਦਾਣੇ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਇਕ ਮੁੱਠੀ ਚੌਲ ਖਾ ਚੁੱਕੇ, ਦੂਜੀ ਮੁੱਠੀ ਲੈਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ, ਜੋ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤ ਹੈ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। "ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਇਹ ਹੀ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ, ਇਸ ਲੋਕ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਸੰਪੂਰਨ ਸਮਪੱਤੀ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਤ ਅਚੂਤ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਖਾ-ਪੀ ਕੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੋਂ ਆਦਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਪਰਤਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਧਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪ ਵੀ ਮੰਗਿਆ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਲਜਜਾ ਨਾਲ ਪਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਵੱਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ।" "ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ, ਗਰੀਬ ਤੇ ਪਾਪੀ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਿੱਥੇ, ਜੋ ਧਨ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ? ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾ ਲਿਆ।" "ਮੈਂ ਸੋਫੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਵਲੋਂ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਪਾਇਆ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚਾਹ-ਪੱਖਾ ਹਿਲਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।" "ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਪੈਰ ਦਬਾਉਣ ਵਰਗੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ, ਇੰਝ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਦੇਵ ਹੋਵਾਂ।" "ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਨ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਇਹ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਲੈ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।" ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਮਾਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਆਇਆ, ਪਰ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਅਕਾਸ਼ੀ ਮਹਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ। ਉਹ ਅਜੀਬ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਵਨ-ਉਦਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ, ਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ, ਕੁਮੁਦ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਵਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।