ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਦੀ ਗਦਾ ਦੇ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਵਾਲ, ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਤੇ ਅਚੰਭਤ ਜੋਤ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਵਿਦੂਰਥਾ, ਜਿਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਉੱਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਧ ਆਇਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੁਰਿਆ, ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੇਜ਼ ਚਕਰ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਤੀਖਾ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਸਿਰ—ਮੁਕੁਟ ਤੇ ਕੰਨ-ਕੁੰਡਲ ਸਮੇਤ—ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਸ਼ਾਲਵ, ਸੌਭ, ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਵਰਗੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਅਸਹਿਣ ਸੀ, ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਵਤੇਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਵਡਿਆਈ ਪਾਈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ, ਮਹਾਨ ਸੱਪਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਭੀ ਉਸਦੀ ਜੈ ਜੈਕਾਰ ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸ਼ੋਭਤ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਪਰਮਯੋਗੇਸ਼ਵਰ, ਭਗਵਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਅਪੂਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਉਪਲੱਖ ਲੈ ਕੇ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥ ਵਿਖੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਉਪਰ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਥੂਦਕ, ਬਿੰਦੁਸਰ, ਤ੍ਰਿਤਕੂਪ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ, ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਸਰਸਵਤੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਰੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ, ਉਹ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਥੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਮਹਾਨ ਯਜਨਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਯਜਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਉੱਠ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀਟ ਸਵੀਕਾਰੀ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੂਤ ਨਾਂ ਤਾਂ ਉੱਠਿਆ, ਨਾਂ ਹੱਥ ਜੋੜੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਇਹ ਨੀਚ ਜਾਤੀ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਨੇਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹ ਲਏ, ਪਰ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਣ ਤੇ ਅਸੰਯਮੀ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੀ ਵਿਦਿਆ ਉੱਤੇ ਵਿਅਰਥ ਮਾਣ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਅਭਿਆਸਹੀਣ ਅਭਿਨੇਤਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਸੇ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਢੋਂਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਸੰਘਾਰੇ ਜਾਣ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਟ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹੱਥ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਤੀਖੀ ਪੱਤੀ ਨਾਲ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੱਧ ਮਾਰਿਆ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕ ਉਠੇ—"ਹੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ! ਤੁਸੀਂ ਅਨੁਚਿਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।" "ਹੇ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸੀਟ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਸਮੇਂ ਅਕਲਾਂਤਤਾ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।" "ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਹੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ; ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਭੀ ਨਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਨਹੀਂ।" "ਜੇ ਇਹ ਕਰਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਧੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕਹਿਣ, ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਕਰੋ।" ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਸਤੇ, ਨਿਯਮਤ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੁਣ ਵੀ ਹੋਵੇ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਬਲ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਹੀ ਹੋਵੇ; ਤੁਹਾਡਾ ਵਚਨ, ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਆਸ ਸਭ ਸੱਚ ਹੋਣ।" ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਵੇਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਜੀਵਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਯਜਮਾਨ ਹੋਵੇ।" "ਹੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਹੋਰ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੋਚ ਲਵੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅਣਜਾਣੇ ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ।" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਲਵਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਲਵਲਾ ਨਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਦਾਨਵ ਹੈ; ਹਰ ਯਜਨਾ ਵੇਲੇ ਆ ਕੇ ਸਾਡੀ ਯਜਨਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਦਸ਼ਾਰ੍ਹ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰੋ—ਇਹੀ ਸਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪੀਵਕ, ਲਹੂ, ਗੋਬਰ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਵਰਨਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮੈਂ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀਰਤਾ ਭਰੇ ਕਥਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਸੀਮ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੌਣ ਉਹ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਉਸ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਸੁਣਨਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ—ਸਿਵਾਏ ਉਸਦੇ ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ?" "ਉਹੀ ਬੋਲਣ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਵੇ, ਉਹੀ ਹੱਥ ਜੋ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਉਹੀ ਮਨ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਕੰਨ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਣ—ਇਹੀ ਅਸਲ ਬੋਲ, ਹੱਥ, ਮਨ ਤੇ ਕੰਨ ਹਨ।" "ਉਹੀ ਸਿਰ ਸਿਰ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ; ਉਹੀ ਅੱਖਾਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ; ਉਹੀ ਅੰਗ ਅੰਗ ਹਨ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ।" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਣੁਰਾਤਾ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਵਡਭਾਗੀ ਬਦਰਾਯਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਬੋਲਿਆ।" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਿਤ੍ਰ ਸੀ, ਜੋ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਯ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਆਪਤ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਸੀ।" "ਉਹ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਜੋਂ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਦਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਭੁੱਖ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਉਸ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੀ—ਉਸਦੇ ਕਪੜੇ ਵੀ ਫਟੇ ਹੋਏ ਸਨ।" "ਇੱਕ ਦਿਨ, ਉਹ ਭਗਤ ਪਤਨੀ, ਪੀਲੀ ਪਈ ਚਿਹਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਗਰੀਬ ਤੇ ਦੁਖੀ ਪਤੀ ਕੋਲ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਆਈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ...