ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਰੁਕਮਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸੌਭ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪਚੀਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਸੋ ਤੀਰ ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਉੱਤੇ ਮਾਰੇ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ, ਦਸ-ਦਸ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗੂਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਥ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲੀਲਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀ—ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਵੈਰੀ—ਉਸਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਾਇਆ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਵੈਰੀ ਲਈ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ। ਕਦੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ, ਕਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ—ਸੌਭਾ ਦਾ ਉਹ ਵਿਨਾਸ਼ੀਕਾਲੀ ਰੂਪ ਅੱਗ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸ਼ਾਲ੍ਵ, ਉਸਦੀ ਸੌਭਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਦਿਸਦੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਾਤ੍ਵਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਛੱਡਦੇ। ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸੜਦੇ, ਅਤੇ ਜਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਮਾਰਕ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਦੀ ਫੌਜ ਹੈਰਾਨ-ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਦੇ ਅਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿ੍ਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ੀ ਨਾਇਕ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਉਹ ਜੰਗ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਹਰ ਕੋਈ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਦ੍ਯੁਮਾਨ, ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ, ਭਾਰੀ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਸੀਨਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਰਥੀ, ਧਾਰੁਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਵੱਲੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹਾਏ! ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਅਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਹਟਾ ਲਿਆ? ਯਦੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੋਧੇ ਵੱਲੋਂ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡਣ ਦੀ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਰਥੀ ਦੇ ਜੋ ਕਾਇਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਪਾਪ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਹਾਂਗਾ? ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀਆਂ ਵਧੂਆਂ ਵੀ ਹੱਸਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੁੱਛਣਗੀਆਂ ਕਿ ਤੇਰੀ ਕਾਇਰਤਾ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਈ?” ਰਥੀ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਪ੍ਰਭੋ! ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਕੀਤਾ। ਰਥੀ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਯੋਧਾ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਤੇ ਯੋਧਾ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲਿਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਨਾਲ ਯੁੱਧ' ਨਾਮਕ ਛਿਅੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੂਹਿਆ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਦ੍ਯੁਮਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ।” ਰੁਕਮਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਦ੍ਯੁਮਾਨ ਨੂੰ ਅੱਠ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਡਾਇਆ। ਫਿਰ, ਚਾਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ, ਇੱਕ ਨਾਲ ਰਥੀ, ਦੋ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਝੰਡੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਭੇਦਿਆ। ਗਦਾ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ, ਸਾਂਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯਾਦਵ ਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸੌਭ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ; ਸੌਭ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਾਦਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਿਆਨਕ, ਉਲਝਣ ਭਰਿਆ ਜੰਗ ਸੱਤਾਈ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਲੋਂ ਇੰਦ੍ਰਪ੍ਰਸਥ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਦਾਈ ਲੈ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖਦੇ, ਦੁਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਚੇਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।” ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਕੇ, ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਧਾਰੁਕਾ ਨੂੰ ਸੌਭ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਬਾਰੇ ਆਖਿਆ, “ਰਥੀ, ਮੇਰਾ ਰਥ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਚੱਲ; ਨਾ ਡਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੌਭ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮਾਇਆ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੈ।” ਧਾਰੁਕਾ ਨੇ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਰਥ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਲ੍ਵ, ਜਿਸਦੀ ਫੌਜ ਲਗਭਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਬਰਛਾ ਸੁੱਟੀ। ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਉਲਕਾ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਆਇਆ, ਪਰ ਸ਼ੌਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਸੋਲਾਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਰਹੀ ਸੌਭਾ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਭੇਦਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਨੇ ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਆਦਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਚੀਕ ਉਠੇ। ਸੌਭ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਭਾਰੀ ਗੱਜਦਿਆਂ, ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਮੂਰਖ! ਤੇਰੀ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਿਤ੍ਰ—ਮੇਰਾ ਸਾਲਾ—ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਹੜਪ ਲਈ ਗਈ, ਤੇ ਤੂੰ ਬੇਪਰਵਾਹ ਰਿਹਾ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਦਾ ਅੰਤ ਦਿਖਾਵਾਂਗਾ!” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਵੇਰਥ ਦਾ ਘਮੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਮੂਰਖ! ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਦਿਸਦੀ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਵੀਰ ਆਪਣਾ ਸ਼ੌਰਿਆ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭਾਰੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਖੂਨ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਗਦਾ ਵਾਪਸ ਟਲ ਗਈ, ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਆਇਆ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਦੇਵਕੀ ਵਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਲੋਕ ਬਾਂਧ ਕੇ, ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਲੈ ਗਏ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ 'ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਨਾਲ ਯੁੱਧ' ਅਤੇ 'ਸ਼ਾਲ੍ਵ ਦੇ ਨਾਸ' ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਇਹ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।