ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਾਰੀ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਉਤਰ ਆਏ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਲਵ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦਹਿਸ਼ਤ ਭਰੀ, ਰੋਮਾਂਚਕ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਰੁਕਮੀਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਸੌਭਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਯਾਵੀ ਚਲਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਲਵ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਨਾਧਕ ਨੂੰ ਪਚੀ (25) ਸੋਨੇ ਦੇ ਥਾਂ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭੇਦਿਆ। ਸ਼ਾਲਵ ਨੂੰ ਉਹ ਨੇ ਸੌ (100) ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਬਾਣ ਨਾਲ, ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸ-ਦਸ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਘਾ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਇਸ ਅਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਰਤਬ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀ, ਚਾਹੇ ਮਿੱਤਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵੈਰੀ, ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਤਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਮਾਯਾ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਭਟਕਾਵੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੀ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਇਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਕਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਵੈਰੀ ਲਈ ਸਮਝਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ, ਕਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ, ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ, ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ, ਉਹ ਸੌਭਾ, ਆਪਣੇ ਭੈੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ, ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸ਼ਾਲਵ, ਆਪਣੀ ਸੌਭਾ ਅਤੇ ਫੌਜ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ, ਉਥੇ ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ। ਸ਼ਾਲਵ ਦੀ ਫੌਜ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਮਾਰਕ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਸ਼ਾਲਵ ਦੀ ਫੌਜ ਵਲੋਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਨਾਇਕ, ਜੋ ਦੋਨੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਧਿਊਮਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰ ਚੁਕਾ ਸੀ, ਭਾਰੀ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੱਘਾ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਗੂੰਜ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਫਟ ਗਈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਥੀ, ਜੋ ਧਾਰੂਕਾ ਦਾ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਕਾਰਸ਼ਣੀ (ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਥੀ, ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜੰਗ ਛੱਡਣ ਦੀ ਕਦੇ ਸੁਣੀ ਨਹੀਂ—ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਰਥੀ ਦੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸੁਰਤ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਰਾਮ ਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂਗਾ? ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹੱਸ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ: ‘ਹੇ ਨਾਇਕ, ਤੇਰੀ ਡਰਪੋਕੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗੀ?’” ਰਥੀ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਧਰਮ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਕੀਤਾ। ਰਥੀ ਨੂੰ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਯੋਧੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਦੀ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੈਰੀ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ, ਦੂਜੇ ਭਾਗ, ਦੀ ਛੱਤੀ (76) ਅਧਿਆਇ 'ਸ਼ਾਲਵ ਨਾਲ ਜੰਗ' ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ, ਸ਼ਾਲਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੌਭਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਗਾਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਧਿਊਮਾਨ ਦੇ ਪਾਸ ਲੈ ਚਲੋ, ਜੋ ਨਾਇਕ ਹੈ।” ਰੁਕਮੀਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਧਿਊਮਾਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਠ (8) ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰ (4) ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ, ਇਕ (1) ਨਾਲ ਰਥੀ ਨੂੰ, ਦੋ (2) ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਝੰਡੇ ਨੂੰ, ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਬਾਣ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਵਿੱਘਾ। ਗਦਾ, ਸਾਤਯਕੀ, ਸਾਂਬਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯਾਦਵਾਂ ਨੇ ਸੌਭਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਸੌਭਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ, ਗਲਾਂ ਕੱਟ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਏ। ਯਾਦਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਵ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਭੜਕਦਾਰ ਜੰਗ ਸਤਾਈ (27) ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਕੇਸ਼ਵ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ), ਜੋ ਧਰਮਪੁੱਤਰ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਦੇ ਨਿਮੰਤ੍ਰਣ ਤੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਗਿਆ ਸੀ, ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦੀ ਵਧ ਹੋਣ ਬਾਅਦ, ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਤੇ ਪ੍ਰਿਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਉੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ; ਚੇਦੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਾਜੇ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।” ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਧ ਦੇਖ ਕੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਕੇ, ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਧਾਰੂਕਾ ਨੂੰ ਸੌਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਲਵ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, “ਰਥੀ, ਮੇਰਾ ਰਥ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਚਲ; ਡਰ ਨਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੌਭਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮਾਯਾਵੀ ਹੈ।” ਧਾਰੂਕਾ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ; ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਵੈਰੀ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਸ਼ਾਲਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਫੌਜ ਲਗਭਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਇਕ ਭਾਲਾ ਸੁੱਟਿਆ। ਉਹ ਹਥਿਆਰ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਧਮਾਕੇ ਵਾਲੀ ਧੁੰਮ-ਪਤੰਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਸ਼ੌਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ) ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸੌ (100) ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਸ਼ਾਲਵ ਨੂੰ ਸੋਲਾਂ (16) ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸੌਭਾ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਵਿੱਘਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਵਿੱਘਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿਚੋਂ ਟੋੜ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਹਲਚਲ ਹੋਈ; ਸੌਭਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਮੂਰਖ, ਤੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ—ਮੇਰਾ ਸਾਲਾ—ਸਭਾ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ, ਤੇ ਤੂੰ ਬੇਫਿਕਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ, ਤੇਜ਼ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜੈਯੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ—ਅਜੋੜ ਰਾਹ ਤੇ ਭੇਜ ਦਿਆਂਗਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਮੂਰਖ; ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇਰੇ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੀ। ਅਸਲ ਨਾਇਕ ਆਪਣਾ ਸ਼ੌਰ्य ਕਰਤਬਾਂ ਵਿਚ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸ਼ਾਲਵ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਭਿਆਨਕ ਗਦਾ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿੱਘਾ; ਸ਼ਾਲਵ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਖੂਨ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।