ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਯਾਦਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਵ ਦੀ ਸੈਨਾ ਆਮਨੇ-ਸਾਮਨੇ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਸਤ੍ਯਕੀ, ਚਾਰੁਦੇਸ਼੍ਣ, ਸਾਂਬ, ਅਕ੍ਰੂਰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ, ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ, ਭਾਨੁਵਿੰਦ, ਗਦਾ, ਸ਼ੁਕ ਅਤੇ ਸਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਤੀਰਅੰਦੇ ਅਤੇ ਰਥੀ, ਆਪਣੇ ਰਥ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਲਵ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਜੰਗ ਛਿੜ ਗਈ, ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਜੰਗ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਰੁਕਮਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਸਾਹੁਬਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੋਹ-ਜਾਲ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਲਵ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪੱਚੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭੇਦਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੰਡੇ ਸੋਨੇ ਦੇ, ਨੁੱਕ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤੇ ਜੋੜ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਲਵ ਨੂੰ ਸੌ ਤੀਰ ਮਾਰੇ, ਉਸਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਤੀਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸ-ਦੱਸ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਤੀਰ ਮਾਰੇ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਰਤੂਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਾਹੁਬਾ ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ, ਕਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਕਦੇ ਕਈ, ਕਦੇ ਦਿਸਦਾ, ਕਦੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ—ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਲਈ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਕਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਾਹੁਬਾ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਥੇ ਜਿਥੇ ਸ਼ਾਲਵ, ਉਸਦੇ ਸਾਹੁਬਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸੈਨਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਥੇ ਉਥੇ ਸਾਤ੍ਵਤਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ। ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਅੱਗ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਜਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਮਾਰੂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲਵ ਦੀ ਸੈਨਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਹੜਬੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਾਲਵ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਲੋਂ ਵੀ ਅਸਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੀਰ ਜੰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜੇ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਕੋਈ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਾਲਵ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਦ੍ਯੁਮਾਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ, ਭਾਰੀ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਿਆ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਤਦ ਉਸਦਾ ਰਥੀ, ਜੋ ਧਾਰੂਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਸੀ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹਾਏ! ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਰਥੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲਿਆ!" ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਕਿ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਜੰਗ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਰਥੀ ਦੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਨਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੋ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀ ਕਹਾਂਗਾ ਜਦੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਵੇਗੀ? ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿਆਂਗਾ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੂਆਂ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ ਕਹਿਣਗੀਆਂ: 'ਹੇ ਵੀਰ, ਤੇਰੀ ਭੱਜਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਈ?'" ਤਦ ਰਥੀ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਕੀਤਾ; ਜਦੋਂ ਯੋਧਾ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਰਥੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯੋਧਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਦੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਗਦਾ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਸ਼ਾਲਵ ਨਾਲ ਯੁੱਧ' ਨਾਮਕ ਛਿਅੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਦ੍ਯੁਮਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲ, ਜੋ ਮਹਾਂਵੀਰ ਹੈ।" ਰੁਕਮਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਦ੍ਯੁਮਾਨ ਨੂੰ ਅੱਠ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਡਾਇਆ। ਚਾਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਨਾਲ ਰਥੀ ਨੂੰ, ਦੋ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਝੰਡੇ ਨੂੰ, ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਭੇਦਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਗਦਾ, ਸਤ੍ਯਕੀ, ਸਾਂਬ ਆਦਿ ਨੇ ਸਾਹੁਬਾ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ گردਨਾਂ ਕੱਟ ਗਈਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਾਦਵ ਤੇ ਸ਼ਾਲਵ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ; ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਉਲਝਣ ਭਰੀ ਜੰਗ ਸੱਤੀ (27) ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਚੱਲੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀ, ਜੋ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਲੋਂ ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਗ੍ਯ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪ੍ਰਿਥਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਚੇਦੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਰਾਜੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।" ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ, ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਦਰੂਕਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲਵ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹੁਬਾ ਬਾਰੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਥੀ, ਮੇਰਾ ਰਥ ਜਲਦੀ ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਚਲ; ਡਰ ਨਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਹੁਬਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੋਹ-ਜਾਲ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੈ।" ਦਰੂਕਾ ਨੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਰਥ ਚਲਾਇਆ; ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ) ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਲਗਭਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਭਾਲਾ ਸੁੱਟਿਆ। ਉਹ ਹਥਿਆਰ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਉਲਕਾ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸ਼ੌਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ) ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਸ਼ਾਲਵ ਨੂੰ ਸੋਲਾਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭੇਦਿਆ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਾਹੁਬਾ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਸ਼ਚਰਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਘਟਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚੀਕ ਪਏ। ਸ਼ਾਲਵ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਦਹਾੜਦੇ ਹੋਏ, ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੂਰਖ! ਤੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ—ਮੇਰਾ ਸਾਲਾ—ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ।" "ਅੱਜ, ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜੈਯ ਸਮਝਦਾ ਹੈ—ਜਾਂ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਭੇਜਾਂਗਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰੇਂ।" ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਤੂੰ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਮੂਰਖ! ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇਰੇ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ। ਅਸਲ ਵੀਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ।