ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਜੇਤੂ ਯੋਧੇ ਖੰਡਵਪ੍ਰਸਥ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਏ। ਇਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਗਈਆਂ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ ਕਿ ਹੁਣ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਭੀਮ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ) ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਦਇਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਬੈਠਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਇੰਨੀ ਵਧ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਰਧ ਵਿਚ 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਆਗਮਨ' ਨਾਮਕ ਤਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਸਧਾਰਣ ਲੀਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਹਨ, ਜਗਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮਾਲਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਇਕੋ ਇਕ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਘਟਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਹੇ ਅਜਿੱਤ, ਹੇ ਮਾਧਵ, ਤੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿਚ 'ਮੇਰਾ ਤੇ ਤੇਰਾ' ਦਾ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵੰਡ ਤਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਯੋਗਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ—ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ—ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਸ, ਭਰਦਵਾਜ, ਸੁਮੰਤੁ, ਗੌਤਮ, ਅਸੀਤ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਚਯਵਨ, ਕਣਵ, ਮੈਤਰੇਯ, ਕਵਸ਼, ਤੇ ਤ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਵਾਮਦੇਵ, ਸੁਮਤੀ, ਜੈਮਿਨੀ, ਕਰਤੁ, ਪੈਲਾ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਗਰਗ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਵੀ ਆਏ। ਅਥਰਵਾ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਧੌਮ੍ਯ, ਭਾਰਗਵ ਰਾਮ, ਆਸੁਰੀ, ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ, ਮਧੁਚਛੰਦਾ, ਵੀਰਸੇਨਾ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਤਵਰਣ ਵੀ ਸੱਦੇ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ—ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰੋਣ, ਭੀਸ਼ਮ, ਕ੍ਰਿਪ ਆਦਿ—ਵੀ ਆਏ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ ਸਮੇਤ ਪਹੁੰਚੇ। ਚਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ—ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਸਮੇਤ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਏ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਲਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਦਾ ਮੰਡਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦীক্ষਿਤ ਕੀਤਾ। ਯਜਨਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵਰੁਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਸਮੇਤ, ਲੋਕ-ਪਾਲ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਮਹਾਨ ਸੱਪ, ਰਿਸ਼ੀ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪੰਛੀ, ਕਿੰਨਰ ਤੇ ਚਾਰਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਏ। ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਪਾਂਡੂਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨਾ ਤੇ ਆਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਦੇ, ਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਭਗਤ ਲਈ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਦੇਵ-ਤੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਲਈ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਚੇਤਸਾ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਯਜਨਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੂਰੀ ਨਿਭਾ ਨਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਤੇ ਸਭਾ-ਪਤੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਸਭਾ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਤਦ ਸਾਹਦੇਵ ਉਠਿਆ। ਸਾਹਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਅਚ੍ਯੁਤ, ਸਾਤ੍ਵਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਧਨ ਆਦਿ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਯਜਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਹਵਨ, ਮੰਤ੍ਰ, ਸਾਂਖਯ ਤੇ ਯੋਗ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਇਕੋ ਇਕ ਹਨ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਜੰਮੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ; ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉੱਚਤਮ ਮੰਗ, ਧਰਮ ਆਦਿ—ਉਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਆਦਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਜੋ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪੂਰਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਸਾਹਦੇਵ ਨੇ ਇਹ ਬਾਤ ਆਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਭ ਵਧੀਆ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ: "ਵਧੀਆ, ਵਧੀਆ!" ਰਾਜਾ ਨੇ, ਸਭਾ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ) ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਧੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਭਰਾਵਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਆਈਆਂ ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਝੁਕ ਗਏ, "ਜੈ ਹੋ! ਨਮਸਕਾਰ!" ਆਖਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਦਮਘੋਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਸ਼ਿਸੁਪਾਲ) ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਭਾ ਵਿਚ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੀ ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਅਕਲ ਵੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਭਟਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ ਜੋ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕੋ ਨਾ। ਸਭਾ ਦੇ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।" "ਜੋ ਤਪ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਲੀਨਤਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਪਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ।" "ਪਰ, ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਇਕ ਗੋਆਲਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਕਲੰਕ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪੂਜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਤ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਜਾਂ ਕੁਲ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਪੂਜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨਾ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਸਭਾ ਦੀ ਸਲਾਹ, ਤੇ ਸ਼ਿਸੁਪਾਲ ਦੀ ਇਰਖਾ ਭਰੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਭਰੀ ਘੜੀ ਆਈ।