ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਜਰਾਸੰਧ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਜਿੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਰਿ ਨੇ, ਉਹੀ ਉਪਾਇ ਦੱਸਿਆ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਦ੍ਧਵ ਨੇ ਵੀ ਸੁਝਾਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਭੀਮਸੇਨ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਇਹ ਤਿੰਨੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਗਿਰਿਵ੍ਰਜਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਿਹਦਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਰਾਸੰਧ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਤਿੰਨੋ ਠੀਕ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਮਹਿਮਾਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵੈਸ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਦੂਰੋਂ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਆ, ਸਾਨੂੰ ਜੋ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਧੀਰਜਵਾਨ ਲਈ ਕੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ? ਪਾਪੀ ਲਈ ਕੀ ਅਯੋਗ ਹੈ? ਦਾਨੀ ਲਈ ਕੀ ਨਾ-ਦੇਣਯੋਗ ਹੈ? ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੌਣ?" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਸਵੰਤ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਚਿਰਸਥਾਈ ਯਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਮਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਦਇਆਯੋਗ ਹੈ।" "ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਰੰਤਿਦੇਵ, ਸ਼ਿਬੀ, ਬਲੀ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਕਬੂਤਰ—ਕਈਆਂ ਨੇ ਅਸਥਾਈ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਜਰਾਸੰਧ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਘਾਟਾਂ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵੇਖ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਇਹ ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੈਕੇ ਆਏ ਹਨ; ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਦਾਨ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਛੱਡਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਬਲੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਲੈ ਲਈ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਕੇ, ਸਾਵਧਾਨ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਬਲੀ ਕੋਲੋਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਲੈ ਲਈ।" "ਜੇ ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ? ਜਦ ਇਹ ਇਥੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਮਹਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਉੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਜਰਾਸੰਧ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਮੰਗੋ; ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਵੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।" ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ ਸਮਝੋ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੁੰਦ ਯੁੱਧ ਦਿਓ। ਅਸੀਂ ਰਾਜਕੁਲ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਆਏ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਪਰਚਿਆ, "ਇਹ ਭੀਮਸੇਨ ਹੈ, ਇਹਦਾ ਭਰਾ ਅਰਜੁਨ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਮਾ ਤੇ ਤੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਣ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਗਧ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਰਾਸੰਧ ਹੱਸ ਪਿਆ, ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਚੰਗਾ, ਮੂਰਖੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।" ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੜਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਥੁਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਜਾ ਲੁਕਿਆ ਸੀ। ਇਹ (ਅਰਜੁਨ) ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਪਰ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਭੀਮਸੇਨ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਰਾਸੰਧ ਨੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਕ ਆਪਣੇ ਲਈ ਲਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਸਨ, ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਮਨੇ-ਸਾਮਨੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਗਦੇ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਇੰਝ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਨਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਦਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਟੱਕਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਟਕਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ, ਕੁਲ੍ਹਿਆਂ, ਪੈਰਾਂ, ਘੁੱਟਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਰਦੇ ਗਏ, ਤੇ ਗਦਾਵਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕਦੇ ਹਾਥੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋੜ ਦੇਣ। ਗਦਾਵਾਂ ਟੁੱਟਣ 'ਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਲੋਹੇ ਵਰਗੀਆਂ ਮੋਠੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਚੋਟਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਯੋਧੇ ਕੌਸ਼ਲ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਸਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਗਤੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਹਲਵਾਨ ਲੜ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਫਰਕ ਪਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਡੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਲੜਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਸੱਤੀ-ਵੱਜ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਤਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਕ ਦਿਨ, ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮਾਧਵ, ਮੈਂ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਹਰਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਜਰਾਸੰਧ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਰਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਅਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭੀਮ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ, ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਉਪਾਇ ਸੋਚ ਕੇ, ਭੀਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਸ਼ਾਰਾ ਦਿੱਤਾ—ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਟਾਹਣੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਣ ਲਈ। ਇਸ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮ ਨੇ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਫੜਿਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਿਆ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਪੈਰ ਉਸ ਦੀ ਲੱਤ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਛੋਂ ਵਾਂਗ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਟਾਹਣੀ ਚੀਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ—ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਇਕੋ ਲੱਤ, ਜੰਘ, ਵੰਸ਼ਣ, ਕੁਲ੍ਹਾ, ਪਿੱਠ, ਛਾਤੀ, ਮੋਢਾ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਕੋ ਬਾਂਹ, ਅੱਖ, ਭੰਵ, ਤੇ ਕੰਨ। ਜਦ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਹੱਲਾ ਹੋਇਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭੀਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਜਰਾਸੰਧ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਹਦੇਵ ਨੂੰ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਜਰਾਸੰਧ ਨੇ ਕੈਦ ਕਰ ਰੱਖੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸਵੀਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਦੀ ਬਹੱਤਰਵੀਂ ਅਧਿਆਇ 'ਜਰਾਸੰਧ ਵਧ' ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਸੋਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਸੌ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕੇ ਜਰਾਸੰਧ ਵਲੋਂ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਗੰਦੇ ਤੇ ਚੀਰਿਆਂ ਹੋਏ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਭੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਚਿਹਰੇ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਕੈਦ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਚਿਹਰਾ, ਤੇ ਮਕਰਾਕਾਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ, ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚਕਰ ਸੀ; ਸਿਰ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕੁਟ, ਹਾਰ, ਕੰਗਣ, ਕਮਰਬੰਦ ਤੇ ਬਾਂਹਬੰਦ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸੀ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਣਮਾਲਾ ਪਈ ਹੋਈ। ਉਹ ਰਾਜੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਭ ਨਾਲ ਸੁਆਦ ਲੈ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਰਹੇ।