ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਇਕ ਅਜੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਥੱਕਿਆ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਦੋ ਬੂੜ੍ਹੇ ਮਰਦ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਰੋਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਆਪਣੇ ਰਾਖੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਲ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਪੱਖਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਉਥੇ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਉਠੀ, ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਰੁਕੋ ਤੇ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਵੱਡੀ ਕismet ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇਹ ਦੋ ਕੌਣ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕੌਣ ਹਨ? ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ।" ਉਹ ਕੁੜੀ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਮੈਂ ਭਕਤੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਦੋ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ, ਗੰਗਾ ਆਦਿਕ ਦੇ ਆਗੂਪਨ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ। ਪਰ, ਭਾਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਹੁਣ, ਹੇ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਕਰਣਾਟਕ ਵਿੱਚ ਪਲੀ-ਬਢੀ, ਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੇ ਗੁਰਜਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਥੇ, ਕਲੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ, ਮੈਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਗਈ, ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ, ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਥੱਕਾਵਟ ਨਾਲ ਲਿਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਚਲ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ? ਇਹ ਉਲਟ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਂ ਬੁੱਢੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੌਜਵਾਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਹੇ ਯੋਗ ਦੇ ਖਜਾਨੇ, ਇਹ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਮੈਂ, ਨਾਰਦ, ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਭਕਤੀ! ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਹਰੀ ਤੈਨੂੰ ਸੁਭਾਗਿਆ ਦੇਣਗੇ।" ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਬੋਲਿਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਬੇਟੀ! ਇਹ ਜੋਗ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਲਿਯੁਗ ਨੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਜੋਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤੇ ਤਪਸਿਆ ਸਭ ਗੁਆਚ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਅਘਾਸੁਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਠੱਗੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਨੇਕ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹਨ ਤੇ ਪਾਪੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਚੁਹੜੇ ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਤੀ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਸਾਲ ਦਰ ਸਾਲ, ਹੁਣ ਕੋਈ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਲੋਕ ਮੋਹ ਵਿਚ ਅੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਤੂੰ ਬੁਢੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ। ਪਰ ਜਦ ਤੂੰ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਈ। ਵਾਹ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ! ਉਥੇ ਤਾਂ ਭਕਤੀ ਵੀ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਾਇਬ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬੁਢਾਪਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਆਤਮ-ਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਹ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।" ਭਕਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਲੀ ਕਲਿਯੁਗ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਕਲਿਯੁਗ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਹਰੀ ਜੀ, ਜੋ ਦਯਾਲੂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਅਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਵਧ ਗਿਆ? ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਬੇਟੀ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤੇਰਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੁਕੁੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਲਏ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਜਦ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੌਰਾਨ ਕਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਕਲੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਦ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਧੁਮੱਖੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਫਲ ਤਪ, ਜੋਗ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿਚ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਸਤਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲੀ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ, ਰਸ ਤੇ ਤੱਤ ਰਹਿਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਣੁਰਾਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਮੰਦ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਅਸਲ ਨਿਚੋੜ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਰਫ ਛਿਲਕੇ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਭਾਗਵਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਰ ਘਰ ਤੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਦੱਖਣ ਲੈਣ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਾਰਨ, ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਰਸ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਜੋ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਧਿਕ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਤੇ ਨਰਕਵਾਸੀ ਲੋਕ—even ਉਹ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤਪ ਦਾ ਅਸਲ ਰਸ ਗੁਆਚ ਗਿਆ। ਮਨ ਦੇ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ, ਲਾਲਚ, ਪਖੰਡ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੇ ਸਿਰਫ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਜੋਗ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਡਿਤ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭੈਂਸਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵੈਸ਼ਣਵਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਇਸ ਯੁਗ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਕੇ, ਨੇੜੇ ਹੀ ਖੜਾ ਹੈ।