ਰਾਮਾ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਦੁਸ਼ਟ ਕংস ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡੇ ਮਿੱਤਰ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਗਏ ਹਨ; ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਗਾਂਵ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਈਆਂ, ਹੱਸਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀਆਂ, “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ?” ਉਹ ਪੁੱਛਦੀਆਂ, “ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਕਦੇ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਵੇਗਾ? ਜਾਂ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਸਾਡੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ, “ਕਿਸ ਲਈ, ਹੇ ਦਾਸਾਰਹ, ਤੁਸੀਂ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਭੈਣਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ, ਪਤੀਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ?” ਉਹ ਕਹਿੰਦੀਆਂ, “ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਮਮਤਾ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਅਚਾਨਕ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ, ਔਰਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਨਿਭਾਵੇਗਾ?” “ਜਿਹੜਾ ਇੰਨਾ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਪਕਾਰਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ? ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਮੁਸਕਾਨਾਂ, ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੇ ਹਾਏਆਂ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।” ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ, “ਹੇ ਗੋਪੀਆਂ, ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਆਓ, ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰੀਏ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਲੰਘਦਾ ਹੋਵੇ।” ਪਰ, ਜਦ ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਖੇਡਾਂ ਭਰੇ ਬੋਲ, ਸੁੰਦਰ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਚਾਲਾਂ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਪ੍ਰਭੂ ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਮਨਾ ਲੈਣ ਦੇ ਕਈ ਢੰਗ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਦਿਲੋਂ ਭਰੇ ਸੁਨੇਹੇ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਥੇ, ਰਾਮਾ ਜੀ ਦੋ ਮਹੀਨੇ—ਮਧੁ ਤੇ ਮਾਧਵ—ਨੰਦਗਾਂਵ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ। ਪੂਰਨ ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ, ਜਦ ਰਾਤ ਦੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮਾ ਜੀ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਖੇਡ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲ੍ਹੇ, ਵਰਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਰਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਾਰੁਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਤਣੇ ਵਿਚੋਂ ਭੇਜਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਉਤਰੀ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਮਧੁ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸਾਂਢੀ ਤੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਪੀਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਗੰਧਰਵ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਾਂਗ, ਰਾਮਾ ਜੀ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਗਾਰੇ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਫੁੱਲ ਵਰ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰਾਮਾ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਗੋਪੀਆਂ ਰਾਮਾ ਜੀ ਦੇ ਕਿਰਤ ਬੋਲੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਤੇ ਹਲਾਯੁਧ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ। ਉਹ ਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ, ਇਕ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਬਾਲੀ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਵੈਜਯੰਤੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ, ਕੌਮਲ ਮੁਖ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਥਾਪ ਜਿਵੇਂ ਹਿਮ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਸੋਭਾ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਰਾਤ ਰਾਮਾ ਜੀ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੇਡ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ, ਪਰ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਭੁੱਲ ਗਏ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਨਾ ਆਈ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹਲ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਪਾਪਣ, ਮੈਂ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਲ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਜਿੱਥੇ ਮਰਜ਼ੀ ਵਹਿੰਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈਂ।” ਇੰਝ ਡਾਟ ਸੁਣ ਕੇ, ਡਰੀ ਹੋਈ ਯਮੁਨਾ ਕੰਬਦੀਆਂ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ ਯਾਦਵ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ, “ਹੇ ਰਾਮਾ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸਦੇ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖੀ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪਰਮ ਤੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕੀ। ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹਾਂ।” ਫਿਰ, ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਦੇਖ, ਰਾਮਾ ਜੀ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਦਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਖੇਡ ਮੁਕਾ ਕੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਮਾਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਅੰਗ ਤੇ ਚੰਦਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੱਜ ਵੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਹਲ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ, ਉਹ ਰਾਹ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਰਾਮਾ ਜੀ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਬਿਤਾਈ। ਫਿਰ, ਅਗਲਾ ਚੈਪਟਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਦੋਂ ਰਾਮਾ ਜੀ ਨੰਦਵ੍ਰਜ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਕਰੂਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕੋਲ ਦੂਤ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਾਂ।” ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੋ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ।” ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਚਲ ਆਤਮਾ ਸਮਝਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਮਝ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕੋਲ ਦੂਤ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਭੇਜੇ। ਦੂਤ ਦੁਆਰਕਾ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ, ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣਾਇਆ। ਉਹ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਝੂਠਾ ਦਾਅਵਾ ਛੱਡ ਦਿਓ।” “ਜੋ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੁਸੀਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਨ, ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਸਾਤਵਤ। ਇਹ ਛੱਡ ਦਿਓ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸ਼ਰਨ ਆ ਜਾਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦਿਓ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਪੌਂਡਰਕ ਦੇ ਮੂਰਖਤਾ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਤੇ ਸਭਾ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਹੱਸ ਪਏ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੂਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੂਰਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਮਾਣ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ।” “ਤੂੰ ਓਥੇ ਮਰੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਲਟਿਆ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗਿਦੜ, ਕਾਂ ਤੇ ਗਿਦੜੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ; ਤੇਰੀ ਥਾਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ।” ਦੂਤ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਪੌਂਡਰਕ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਸੀ, ਜਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਦੋ ਅਖੰਡ ਫੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ। ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪੌਂਡਰਕ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਤਿੰਨ ਅਖੰਡ ਫੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ, ਤੇ ਪੌਂਡਰਕ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ!