ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਧੀਆ ਵਧੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਥ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਰਾਮਾ ਅਤੇ ਦਸ਼ਾਰ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਆਸ਼ਰੇ ਹੇਠ ਭੋਜਕਟ ਤੋਂ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਦਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਨੇ ਬਾਣਾਸੁਰ ਦੀ ਧੀ ਊਸ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ! ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੋ।" ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਬਾਣਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬਲੀ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ—ਉਹੀ ਬਲੀ ਜਿਸ ਨੇ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ—ਉਸਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਬਾਣਾ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਗਤ, ਆਦਰਯੋਗ, ਦਾਨੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਬਾਣਾ ਸੋਣਿਤਪੁਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਸੇਵਕ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਵਰਗੇ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤਾਂਡਵ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬਾਣਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਗਰਵ ਕਰਕੇ, ਬਾਣਾ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਗਿਰੀਸ਼ਾ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹੇ, ਮਸਤਕ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤਾਜ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਦੇਵ! ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਪੂਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਾਰ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਰਾਬਰ ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੁਰਚਦਾ ਹਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਝੰਡਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਯੋਧਾ ਮਿਲੇਗਾ ਜੋ ਤੇਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਚੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੂੜ੍ਹ ਬਾਣਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਿਰੀਸ਼ਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਆਪਣੇ ਬਲ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ, ਊਸ਼ਾ। ਉਸਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਨੌਜਵਾਨ, ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦੀ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, "ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਹੋ, ਪ੍ਰੀਤਮ?" ਬਾਣਾ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਕੁੰਭਾਂਡਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਧੀ ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਊਸ਼ਾ ਦੀ ਮਿੱਤਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਊਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕਿਸਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਸੁੰਦਰ ਭਾਲ ਵਾਲੀਏ? ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁਰਖਾ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ? ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਤੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਹੋਵੇ।" ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵੇਖਿਆ—ਕਾਲਾ, ਕਮਲ ਨੈਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ—ਜੋ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੋਠਾਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾਇਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਗਿਆ।" ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹ ਹਟਾ ਦੇਵਾਂਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਲਿਆ ਆਵਾਂਗੀ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਚਾਰਣਾਂ, ਨਾਗਾਂ, ਦੈਤਿਆਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ, ਸ਼ੂਰ, ਅਨਕਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ, ਤੇ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਝਿਝਕ ਗਈ। ਜਦ ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਨੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ, ਊਸ਼ਾ ਨੇ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹੀ, ਇਹੀ!" ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਯੋਗਿਨੀ ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੋਤਰੀ ਸੀ, ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਦਵਾਰਕਾ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ, ਚਲੀ ਗਈ। ਉੱਥੇ, ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਬਿਸਤਰ 'ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਸੀ, ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸੋਣਿਤਪੁਰ ਲੈ ਆਈ। ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਊਸ਼ਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਅਪਹੁੰਚ ਸੀ, ਅਨਿਰੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਸੁਗੰਧਾਂ, ਧੂਪ, ਦੀਵੇ, ਆਸਨ, ਪੀਣ-ਖਾਣ, ਵਿਅੰਜਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਆਰੀ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਊਸ਼ਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਰਹੀ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਜਿਸਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਊਸ਼ਾ ਨੇ ਮੋਹ ਲਿਆ ਸੀ, ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਯਾਦਵ ਨਾਇਕ ਨੇ ਊਸ਼ਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਸਦੇ ਵਰਤ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸੁੰਘ ਲਿਆ, ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖਮ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਪਛਾਣ ਲਈ। ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ, "ਸਾਡੀ ਰਾਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੁਹਾਡੀ ਧੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼ੱਕੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਲ ਲਈ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ।" "ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿ ਇਸ ਅਪਹੁੰਚ ਕੁਆਰੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਪੁਰਖ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਾਣਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਜਲਦੀ ਕੁਆਰੀ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਯਾਦਵ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਸ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ, ਸ਼ਾਮ-ਰੰਗਾ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ-ਨੈਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੌੜੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ, ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਵਾਲ, ਅਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨਾਲ ਪਾਸੇ ਬੈਠਾ ਪਾਸਾ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਊਸ਼ਾ ਦੀ ਦੇਹ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕੁੰਕੁਮ ਲੱਗੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੇ ਚੰਬੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਬਾਣਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜਦ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸੇ ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ ਤੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਗਦਾ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦੂਤ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋਵੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੇ ਸੁਆਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਦੇਰ ਵਾਂਗ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਸੈਣਿਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਜੰਗ੍ਹਾਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ, ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਏ। ਫਿਰ ਬਾਣਾ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੇ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਸੈਣਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਊਸ਼ਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੀ ਬਾਹਠਵੀਂ ਅਧਿਆਇ 'ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਾਈ' ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਹੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ੀ! ਜਦ ਅਨਿਰੁੱਧ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਬੰਧੀ ਅਣਦਿੱਖੇ ਹੋ ਗਏ, ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਅੋਗ ਤੇ ਸਦਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਏ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਸੋਣਿਤਪੁਰ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਯੁਯੁਧਾਨ, ਗਦ, ਸਾਂਬ, ਸਾਰਣ, ਨੰਦ, ਉਪਨੰਦ, ਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਸਾਰੇ ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।