ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਬੜੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਨੁ, ਸੁਭਾਨੁ, ਸਵਰਭਾਨੁ, ਪ੍ਰਭਾਨੁ, ਭਾਨੁਮਾਨ, ਚੰਦਰ ਭਾਨੁ, ਬ੍ਰਿਹਦਭਾਨੁ ਅਤੇ ਰਤਿਭਾਨੁ ਆਠ ਹਨ। ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਸ਼੍ਰੀਭਾਨੁ, ਪ੍ਰਤਿਭਾਨੁ, ਸਾਂਬਾ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਪੁਰੁਜਿਤ, ਸ਼ਤਾਜਿਤ, ਸਹਸਰਜਿਤ, ਵਿਜਯ, ਚਿਤ੍ਰਕੇਤੁ, ਵਸੁਮਾਨ, ਦ੍ਰਵਿਡ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ। ਜਾਮਬਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਬਾ ਸਰਵੋਚ, ਚਿਤ੍ਰਕੇਤੁ, ਵਸੁਮਾਨ, ਦ੍ਰਵਿਡ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ ਹਨ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਮਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਗਨਜਿਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਵੀਰ ਚੰਦਰ, ਅਸ਼ਵਸੇਨਾ, ਚਿਤ੍ਰਗੁ, ਵੇਗਵਾਨ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ, ਆਮਾ, ਸ਼ੰਕੁ, ਵਾਸੁ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਤੇ ਕੁੰਤੀਰ। ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ: ਸ਼੍ਰੁਤਾ, ਕਵੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ, ਵੀਰਾ, ਸੁਬਾਹੁ, ਭਦਰਾ, ਏਕਲਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦਰਸ਼ਾ, ਪੂਰਨਮਾਸਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੋਮਕਾ। ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਪ੍ਰਘੋਸ਼ਾ, ਗਾਤ੍ਰਵਾਨ, ਸਿੰਘ, ਬਲਾ, ਪ੍ਰਭਲਾ, ਉਰਧਵਗਾ, ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ, ਸਹਾ, ਓਜਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤਾ। ਮਿਤ੍ਰਵਿੰਦਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ: ਵ੍ਰਿਕਾ, ਹਰਸ਼ਾ, ਅਨੀਲਾ, ਗ੍ਰਿਧਰਾ, ਵਰਧਨਾ, ਅੰਨਾਦਾ, ਮਹਾਸ਼ਾ, ਪਾਵਨਾ, ਵਹਨੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ੁਧੀ। ਭਦਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਸੰਗ੍ਰਾਮਜਿਤ, ਬ੍ਰਿਹਤਸੇਨਾ, ਸ਼ੂਰ, ਪ੍ਰਹਰਣਾ, ਅਰਿਜਿਤ, ਜਯਾ, ਸੁਭਦਰਾ, ਵਾਮਾਯੂ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਕਾ। ਰੋਹਿਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਪਤਿਮਾਨ, ਤਾਮਰਾ, ਤਪਤਾ ਆਦਿ ਹਨ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨਾ ਤੋਂ ਰੁਕਮਵਤੀ—ਰੁਕਮੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਧੀ, ਜੋ ਭੋਜਕਟ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੀ—ਉਸ ਤੋਂ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੋਤੇ ਦਸੀਆਂ ਲੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਸੋਲ੍ਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਸੁਣਨ ਉਪਰੰਤ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਰੁਕਮੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਆਹ ਦਿੰਦੀ? ਇਹ ਵਿਆਹ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸੋ।” ਯੋਗੀ ਸਭ ਕੁਝ—ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ, ਵਰਤਮਾਨ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੂਰ—ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ, ਰੁਕਮਵਤੀ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਵਰਗਾ, ਬਹੁਤਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੁਣਿਆ; ਉਹ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਰਥ ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਰੁਕਮੀ, ਆਪਣੇ ਵੈਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੱਲੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਆਪਣੇ ਭੈਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ।” ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰੁਕਮਿਨੀ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਵਿਆਹ ਲਈ। ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੋਤੀ ਰੋਚਨਾ ਨੂੰ ਅਨਿਰੁੱਧ—ਹਰੀ ਦੇ ਪੋਤੇ—ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤਾ, ਵੈਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਰ ਭੈਣ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ, ਰੁਕਮਿਨੀ, ਰਾਮਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਸਾਂਬਾ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨਾ ਆਦਿ ਭੋਜਕਟ ਸ਼ਹਿਰ ਗਏ। ਵਿਆਹ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਕਲਿੰਗ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਮੇਤ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ, ਰੁਕਮੀ ਨੂੰ ਬਲਰਾਮ ਨਾਲ ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ। “ਇਹ ਜੂਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ,” ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੂਆ ਖੇਡਿਆ। ਰਾਮਾ ਨੇ ਸੌ, ਹਜ਼ਾਰ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾਅ ਲਾਇਆ, ਪਰ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਲਿੰਗ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਬਲਰਾਮ ਉੱਤੇ ਹੱਸਿਆ, ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਲਾਯੁਧ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਇਕ ਲੱਖ ਦਾਅ ਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਜਿੱਤਿਆ; ਪਰ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਧੋਖਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ।” ਬਲਰਾਮ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਦਸ ਲੱਖ ਦਾਅ ਲਾਇਆ। ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਜਿੱਤਿਆ, ਪਰ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਫਿਰ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਗਵਾਹ ਕਹੋ।” ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: “ਦਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਜਿੱਤਿਆ; ਰੁਕਮੀ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।” ਪਰ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਉਸ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਦੂਜੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਵਕਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ (ਬਲਰਾਮ) ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। “ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਗੋਪਾਲ ਹੋ, ਜੂਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਰਾਜੇ ਜੂਆ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਤੀਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਮਖੌਲ ਹੋਣ ਤੇ, ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਗਦਾ ਉਠਾ ਕੇ, ਰੁਕਮੀ ਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਲਿੰਗ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਦੰਦ ਦਿਖਾ ਕੇ ਹੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪੈਰ ਤੇ ਫੜ ਕੇ, ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਹੋਰ ਰਾਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਗਦਾ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਜਦ ਰੁਕਮੀ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਸਾਲਾ ਸੀ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਹਰੀ ਨੇ, ਰੁਕਮਿਨੀ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਨ ਤਾਂ ਉਸ ਕੰਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਨ ਨਿੰਦਾ। ਫਿਰ, ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਧੂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਰਥ ਤੇ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਰਾਮਾ ਤੇ ਦਸ਼ਾਰਹਾ ਭੋਜਕਟ ਤੋਂ ਕੁਸ਼ਾਸਥਲੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਯਾਦਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇ ਬਾਣਾ ਦੀ ਧੀ ਉਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਿਆਹਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੋ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਬਾਣਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬਲੀ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ—ਉਹੀ ਬਲੀ ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਬਾਣਾ, ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ, ਆਦਰਯੋਗ, ਦਾਨੀ, ਬੁਧੀਮਾਨ, ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕਿਆ, ਅਤੇ ਵਚਨਬੱਧ ਸੀ। ਸੋਣਿਤਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਮਰਾਂ ਵਰਗੇ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਤਾਂਡਵ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗੀਤ ਵਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਆਸਰਾ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਚੁਣਿਆ। ਇਕ ਵਾਰ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਗਿਰਿਸ਼ਾ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੂਰਜ-ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਛੁਏ। ਉਸ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ: “ਮਹਾਦੇਵ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੁਰੂ ਤੇ ਮਾਲਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਮਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ unmet ਇਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੋਝ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ, ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।” ਯੁੱਧ ਦੀ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਖੁਰਚਦਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦਾ, ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਾਦਵਾਂ, ਰੁਕਮੀ, ਰੁਕਮਿਨੀ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਬਲਰਾਮ, ਬਾਣਾ, ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਥਾ, ਪਿਆਰ, ਵੈਰ, ਦਾਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਨੋਖੀ ਹੈ।