ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਥਾ ਇਉਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ সিদ্ধ ਪੁਰਖ, ਨਾ ਗਿਆਨੀ, ਨਾ ਹੀ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ; ਸਾਰੇ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੜ ਕੇ ਰਾਖ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਤ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਵੱਜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਦੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵੇਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਥੱਕਿਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਦੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਪੁਰਸ਼ ਪਏ ਸਨ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਬੇਹੋਸ਼ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਰਾਖੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਪੱਖਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਚਾਹਤ ਨਾਲ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਐਸਾ ਬੋਲੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, "ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੁਕੋ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਵੱਡਾ ਸੁਭਾਗ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਥ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇਹ ਦੋ ਕੌਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕੌਣ ਹਨ? ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ।" ਉਹ ਕੁੜੀ ਬੋਲੀ, "ਮੈਂ ਭਕਤੀ ਹਾਂ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ्य ਹਨ, ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ, ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਹੇਠ, ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਆਏ ਹਨ; ਪਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।" "ਹੁਣ, ਹੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਕਰਣਾਟਕ ਵਿੱਚ ਵਧੀ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਮਿਆਂ ਲਈ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੇ ਗੁਜਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਉਮਰ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਉੱਥੇ, ਕਲੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ, ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਕਰਮਣ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਰਹੀ।" "ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਆਈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੈਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਢਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਚੁਭ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਗਏ?" "ਇਹ ਉਲਟ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ? ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੌਜਵਾਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਯੋਗ ਦੇ ਖਜਾਨੇ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਦੱਸੋ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਮੈਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋ, ਹਰੀ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਕਰੇਗਾ।" ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਪੁੱਤ੍ਰੀ; ਇਹ ਯੋਗ ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਯੋਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਤਪਸਿਆ ਲੁਕ ਗਏ ਹਨ। ਲੋਕ ਅੱਜ ਅਘਾਸੁਰ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਠੱਗੀ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਸੱਜਣ ਦੁਖੀ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ।" "ਇਹ ਚੁਹੜਿਆਂ (ਅਧਮ ਲੋਕਾਂ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਭੀ ਭਾਰ ਸਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਸਾਲੋਂ ਸਾਲ ਸੁਭਾਗ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਲੋਕ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ।" "ਪਰ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਈ; ਵਾਹ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ, ਜਿੱਥੇ ਭਕਤੀ ਵੀ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬੁਜ਼ੁਰਗੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਆਤਮ-ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।" ਭਕਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਲੀ ਪਾਪੀ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ? ਜਦੋਂ ਕਲੀ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਹਰੀ ਜੀ ਦੇ ਦਇਆਲੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਾਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਪੁੱਤ੍ਰੀ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਜਦੋਂ ਮੁਕੁੰਦ, ਭਗਵਾਨ, ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਕਲੀ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਲਏ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਕਲੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ; ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੌਂਹੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਫਲ ਤਪ, ਯੋਗ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਸਤਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿ਷ਣੁਰਾਤ ਨੇ, ਕਲੀ ਨੂੰ ਸਰਵਤ੍ਰ ਇਕਸਾਰ ਤੇ ਅਸਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਲੀ ਜਨਮਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।" "ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮੂਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਦਾਰਥ ਸਿਰਫ ਛਿਲਕੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਭਾਗਵਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਰ ਘਰ ਤੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਦੱਖਣੇ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਤੇ ਨਰਕਵਾਸੀ ਲੋਕ—ਉਹ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਤਪ ਦਾ ਮੂਲ ਗੁਆਚ ਗਿਆ।" "ਮਨ ਦੀ ਹਾਰ, ਲੋਭ, ਪਖੰਡ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੇ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਖੋ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵਿਦਾਇਗਮਨ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।