ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਭਾਈ, ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਕਿ ਰੁਕਮਣੀ ਜੀ ਕਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ, "ਪਰਮਾਤਮਾ! ਤੁਹਾਡਾ ਜੋ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਸਤੇ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਤੱਬ ਲੋਕਿਕ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਲੀਲਾ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵਿਚ ਅੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹੋ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਦਾਤਾ ਹੋ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਭੌਹ ਚੁਕਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ? ਹੇ ਗਦਾਧਰ! ਤੁਹਾਡੇ ਬੋਲ ਸਧਾਰਨ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਨਾਲ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਾਂਗ ਲੈ ਗਏ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੱਭਿਆ ਸੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਬਰਿਸ਼, ਨਹੁਸ਼, ਗਯਾ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਫਿਰ ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡਾ ਮਾਰਗ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ? ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਜੋ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸੁੰਘ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਠਿਕਾਣਾ ਕਿਉਂ ਲੱਭੇਗਾ? ਪਰ ਆਮ ਲੋਕ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਅੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖਜਾਨੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਵਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਪ ਆਉਂਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਝੂਠ ਤੋਂ ਮੋਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਅਚੁਤ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ, ਉਥੇ ਪੁਰਸ਼ ਗਧੇ, ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਬਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਨੌਕਰ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੂਰਖ ਔਰਤ, ਜਿਹੜੀ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸੁਗੰਧ ਨਹੀਂ ਸੁੰਘਦੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਚਮੜ, ਵਾਲ, ਨਖ, ਹੱਡੀ, ਲਹੂ, ਕੀੜੇ, ਮਲ, ਕਫ਼, ਪਿੱਤ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇੱਕ ਜੀਉਂਦਾ ਲਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨਾ! ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਮਿਲੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪੇ-ਸੁੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਜਦੋਂ ਉਮਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਜੋਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਇਹ ਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਝੂਠੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ। ਇਕ ਵਿਅਭਿਚਾਰੀ ਵਿਆਹੀ ਔਰਤ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਨਵੇਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਐਸੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਹੱਥੋਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਰਾਣੀ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪਰਖਿਆ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲ ਇੱਛਾ ਜਾਣਣ ਲਈ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਸਾਰਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ! ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਸਿਰਫ ਮੇਰੀ ਹੀ ਭਗਤਿ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਗਤ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ! ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਭਗਤੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਦੇ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਤਪ ਤੇ ਵਰਤ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਠੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮੁਕਤੀ-ਦਾਤਾ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਲੋਕ, ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਅਕਲ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ! ਤੇਰੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਮਨਮੌਜੀ, ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਫਿਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਚਲਾਕ ਹੋਣ। ਹੇ ਅਹੰਕਾਰੀ! ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਘਰਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਰਾਜੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਜਦ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਜੂਏ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ, ਤਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਿੱਛੋੜੇ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਲਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਜੀਤ ਲਿਆ। ਜਦ ਤੂੰ ਦੂਤ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਗੁਪਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕਦੇ ਮੈਂ ਇਹ ਨਿਕੰਮਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿਆਂ, ਤਦ ਵੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਰੁਕਮਣੀ ਜੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਰਾਣੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਭਾਈ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਹਰੇਕ ਰਾਣੀ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਦੇ ਦਸ-ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਨੌਂਵੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਖਰੇ ਹੋਏ। ਹਰੇਕ ਰਾਣੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਸਨ। ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ, ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਰੀ-ਚਲਾਕੀਆਂ ਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਤੀਰ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਾ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਵਰਗਾ ਪਤੀ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਅਤਿ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਸੀ, ਨਜ਼ਰ, ਛੁਹਾਰਾ ਤੇ ਗਲੇ ਲੱਗਣ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ, ਆਸਨ, ਪੈਰ ਧੋਣਾ, ਪਾਨ, ਆਰਾਮ, ਪੱਖਾ, ਫੁੱਲਮਾਲਾਵਾਂ, ਵਾਲ ਸਵਾਰਨਾ, ਸੇਜ ਲਾਉਣਾ, ਇਸ਼ਨਾਨ, ਆਦਿ ਕਰਦੀਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਦੁਮਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਚਾਰੁਦੇਸ਼ਣਾ, ਸੁਦੇਸ਼ਣਾ, ਚਾਰੁਦੇਹ, ਸੁਚਾਰੁ, ਚਾਰੁਗੁਪਤ, ਭਦਰਚਾਰੁ, ਚਾਰੁਚੰਦ੍ਰ, ਵਿਚਾਰੁ, ਤੇ ਚਾਰੁ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੁਕਮਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਸਤੀਭਾਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਭਾਨੁ, ਸੁਭਾਨੁ, ਸਵਰਭਾਨੁ, ਪ੍ਰਭਾਨੁ, ਭਾਨੁਮਾਨ, ਚੰਦ੍ਰਭਾਨੁ, ਬ੍ਰਿਹਦਭਾਨੁ, ਰਤਿਭਾਨੁ, ਸ਼੍ਰੀਭਾਨੁ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਨੁ। ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਸਾਮ੍ਬ, ਸੁਮਿਤ੍ਰ, ਪੁਰੁਜਿਤ, ਸ਼ਤਜਿਤ, ਸਹਸ੍ਰਜਿਤ, ਵਿਜਯ, ਚਿਤ੍ਰਕੇਤੁ, ਵਸੁਮਾਨ, ਦ੍ਰਾਵਿੜ, ਤੇ ਕਰਤੁ। ਨਾਗਨਜਿਤ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਹਨ: ਵੀਰਚੰਦ੍ਰ, ਅਸ਼੍ਵਸੇਨ, ਚਿਤ੍ਰਗੁ, ਵੇਗਵਾਨ, ਵ੍ਰਿਸ਼, ਆਮ, ਸ਼ੰਕੁ, ਵਸੁ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਤੇ ਕੁੰਤੀ। ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਸ਼੍ਰੁਤ, ਕਵੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼, ਵੀਰ, ਸੁਬਾਹੁ, ਭਦ੍ਰ, ਏਕਲ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦਰਸ਼, ਪੂਰਨਮਾਸਾ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੋਮਕਾ। ਮਾਦ੍ਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਪ੍ਰਘੋਸ਼, ਗਾਤ੍ਰਵਾਨ, ਸਿੰਘ, ਬਲਾ, ਪ੍ਰਭਲਾ, ਊਰਧਵਗ, ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ, ਸਹ, ਓਜ, ਅਪਰਾਜਿਤ। ਮਿਤ੍ਰਵਿੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਵ੍ਰਿਕ, ਹਰਸ਼, ਅਨਿਲ, ਗ੍ਰਿਧ੍ਰ, ਵਰਧਨ, ਅੰਨਾਦ, ਮਹਾਸ਼ਾ, ਪਾਵਨ, ਵਹਨੀ, ਤੇ ਖੁਧੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਲੀਲਾ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।