ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਜਨਮ ਲਈਏ। ਉਹ ਕਦੇ ਭੇਡ ਬਣਿਆ, ਕਦੇ ਹਾਥੀ, ਕਦੇ ਭੈਂਸਾ, ਫਿਰ ਇੰਦਰ, ਅੱਗ ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਹਰ ਰੂਪ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਗੋਕਰਨਾ ਨੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਨਿਸਚਲਤਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਅਜੀਬ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈਂ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਤੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਕੀ ਤੂੰ ਕੋਈ ਭੂਤ, ਪਿਸਾਚ ਜਾਂ ਰਾਖਸ ਹੈਂ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਜੀਵ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਚੀਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਚੇਤੇ ਨਾਲ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਗੋਕਰਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ। ਇਸ ਇੱਕ ਕੰਮ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਭੂਤ ਬੋਲੇ, “ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਨਾਸ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਭੂਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਸੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।” ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਦਯਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ, ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾ! ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੋਕਰਨਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਗਯਾ ਜੀ ਵਿਖੇ ਪਿੰਡ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ। ਜੇ ਗਯਾ ਪਿੰਡ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ। ਦੱਸ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸ।’ ਉਹ ਭੂਤ ਬੋਲੇ, “ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਸੌ ਵਾਰੀ ਗਯਾ ਪਿੰਡ ਕਰਵਾ ਲਵਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੀ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਸੋਚ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੋਕਰਨਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਜੇ ਸੌ ਪਿੰਡ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਇਹਦੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ।” ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਸਵਾਸਨ ਦਿੱਤਾ, “ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ ਰਹਿ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਐਸਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਮੁਕਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਗੋਕਰਨਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਚਲੇ ਗਿਆ। ਗੋਕਰਨਾ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਸੋਚ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਉਹ ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਉਹ ਆਇਆ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਗੋਕਰਨਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਯੋਗੀਆਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਰਵੋਚ ਮੰਨਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਗੋਕਰਨਾ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸ।” ਦੂਰੋਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਸਾਫ ਸਾਫ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰੋ—ਇਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਨੇ ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਸਭ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਕੰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਸਾਨ ਵੀ ਹੈ।” ਗੋਕਰਨਾ ਨੇ ਨਿਸਚੈ ਕਰਕੇ ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸੁਣਨ ਲਈ ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੋਂ ਲੋਕ ਆਏ—ਲੰਗੜੇ, ਅੰਨੇ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ—ਸਭ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਆਏ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਮਾਗਮ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਗੋਕਰਨਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਸਨ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਵੀ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਥਾਂ ਲੱਭਣ ਲੱਗਾ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸੱਤ ਗੰਠਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਂਸ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਛੇਦ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਥਾ ਸੁਣ ਸਕੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਹਵਾ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਬਾਂਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਗੋਕਰਨਾ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਵੈਸ਼ਨਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਕੰਧ ਤੋਂ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਸ਼ਲੋਕ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਘਟਨਾ ਹੁੰਦੀ—ਬਾਂਸ ਦੀ ਇੱਕ ਗੰਠ ਵੱਜ ਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਗੰਠ ਟੁੱਟੀ, ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਤੀਜੀ, ਇਉਂ ਕਰਦੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਗੰਠਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨੇ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਸਕੰਧ ਸੁਣ ਲਏ, ਉਸਨੇ ਭੂਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ—ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਘਟਾ ਵਰਗਾ ਸ਼ਾਮ ਰੰਗ, ਮਸਤਕ ਤੇ ਮੁਕੁਟ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਗੋਕਰਨਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤੇਰੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਭੂਤ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਧੰਨ ਹੈ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਧੰਨ ਹੈ ਇਹ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਪਾਪ ਕੰਪਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਕਥਾ ਸਾਡੀ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤੀ ਕਰੇਗੀ। ਚਾਹੇ ਪਾਪ ਨਮੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ, ਹਲਕੇ ਜਾਂ ਭਾਰੀ, ਬੋਲੀ, ਮਨ ਜਾਂ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣ, ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਅਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੀ ਕਥਾ ਨਾ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ? ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ, ਨੱਸਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ, ਮਾਸ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਗੰਦੀ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਬੁਢਾਪੇ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਘਰ, ਦੁੱਖਦਾਈ, ਭਰਨ ਔਖਾ, ਸਹਿਣ ਔਖਾ, ਨਾਸਵੰਤ, ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀੜਿਆਂ, ਮੈਲ ਤੇ ਰਾਖ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਐਸੇ ਅਸਥਿਰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਕਦੇ ਵੀ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਸਵੇਰੇ ਬਣਾਇਆ ਖਾਣਾ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਐਸੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸਥਿਰਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?