ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਦਵਾਰਕਾ ਨਗਰੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਅਦਭੁਤ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਰੰਗ–ਬਰੰਗੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਜੜਾਊ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗੁਨ ਲਈ ਪੂਰੇ ਇੰਤਜ਼ਾਮ—ਪਾਣੀ ਭਰੇ ਘੜੇ, ਧੂਪ, ਦੀਵੇ—ਇਸ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਤੇ ਮਸਤ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਛਿੜਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਖੜੇ ਸਨ। ਨਗਰ ਕਤਾਰਾਂ ‘ਚ ਲਗੇ ਕੇਲਾ ਤੇ ਸੁਪਾਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਕੌਰਵ, ਸ੍ਰੰਜਯ, ਕੈਕੇਯ, ਵਿਦਰਭ, ਯਦੁ ਤੇ ਕੁੰਤੀ—all ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਇੱਕ–ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਲ–ਮਿਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਰੁਕਮਣੀ ਦੇ ਹਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ। ਦਵਾਰਕਾ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਨੂੰ ਰੁਕਮਣੀ ਤੇ ਰਾਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਾਮਦੇਵ, ਜੋ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਸੀ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰੋਂ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ (ਰੁਕਮਣੀ) ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਸ਼ੰਬਰਾਸੁਰ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਸੀ, ਉਸ ਨਨ੍ਹੇ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣੇਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੱਛੀ ਨੇ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ। ਮਛੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਮਛੀਰੇ ਉਹ ਮੱਛੀ ਸ਼ੰਬਰਾਸੁਰ ਨੂੰ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਲੈ ਆਏ। ਰਸੋਈਏ ਉਹ ਮੱਛੀ ਕੱਟਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਬੱਚਾ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮਾਇਆਵਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ, ਜਦ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮਾਇਆਵਤੀ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ—ਇਹ ਬੱਚਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਮਾਇਆਵਤੀ, ਜੋ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਤੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ੰਬਰਾਸੁਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸੋਈ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਦ ਮਾਇਆਵਤੀ ਨੇ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਸਮਝ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਕਾਮਦੇਵ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਦੇਖ ਕੇ ਰਸੋਈ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ। ਫਿਰ, ਰਤੀ (ਮਾਇਆਵਤੀ) ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹ, ਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣਾ, ਲਜਜਤ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੁਾਡਾ ਮਨ ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰੇਮਕਾ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋ।” ਰਤੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਸੀਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ, ਸ਼ੰਬਰਾਸੁਰ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਘਰੋਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਸੀ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅਸਲੀ ਪਤਨੀ ਰਤੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਾਮਦੇਵ ਹੋ। ਉਹ ਅਸੁਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਗਿਆ, ਮੱਛੀ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਏ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਕਿ ਭਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਮੋਹ ਜਾਦੂ ਹੈ, ਇਸ ਅਪਾਰ ਤੇ ਅਜੈ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਂ ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਵਿਰਹ ਵਿਚ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਕਰਾਹ ਰਹੀ ਹੈ, ਮਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਚੋਂ ਬੇਬਸ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਛੜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਗਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਾਇਆਵਤੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਨੇ ਸ਼ੰਬਰਾਸੁਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ, ਤੇ ਐਸੇ ਉਕਸਾਏ ਕਿ ਸ਼ੰਬਰਾਸੁਰ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਗਦਾ ਫੜ ਕੇ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਘੁੰਮਾਈ ਅਤੇ ਗਰਜ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਵਲ ਸੁੱਟੀ। ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਨੇ ਵੀ ਗਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗਦਾ ਰੋਕੀ। ਫਿਰ ਸ਼ੰਬਰਾਸੁਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਜਾਦੂਈ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰੁਕਮਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਵੱਡਾ ਰਥੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਪਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੰਬਰਾਸੁਰ ਨੇ ਗੰਧਰਵ, ਭੂਤ, ਨਾਗ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਨੇ ਤੀਖੀ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੁਕੁਟ ਤੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਕੁੰਡਲ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੰਬਰਾਸੁਰ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਲਾਲੀਦਾਰ ਦਾੜ੍ਹੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ (ਮਾਇਆਵਤੀ) ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਪਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਆਈ। ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਔਰਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਬੱਦਲ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਲਾਲੀਦਾਰ ਅੱਖਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਨੀਲੇ ਘੁੰਘਰਾਲੂ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪ ਹਨ, ਤੇ ਲਜਾ ਕਰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਛੁਪ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਝ ਆਈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਲਾਜ ਨਾਲ, ਉਸ ਅਮੋਲਕ ਰਤਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਈਆਂ। ਫਿਰ ਵਿਦਰਭ ਨਾਰੀ (ਰੁਕਮਣੀ), ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬੋਲੀ ਮਿੱਠੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਖੋਏ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭੀਜ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ—ਇਹ ਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਤਨ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ, ਕੌਣ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ? ਕਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ? ਇਹ ਔਰਤ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਇਆ? "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤਾਂ ਜਨਮ-ਕੋਠੜੀ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਉਮਰ ਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਕਿਤੇ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?" "ਇਹ ਸ਼ਾਰੰਗਧਨੁਸ਼ ਵਾਲੇ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਵਰਗਾ ਰੂਪ, ਅੰਗ, ਚਾਲ, ਆਵਾਜ਼, ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ?" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇਹ ਉਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਖੱਬਾ ਬਾਂਹ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਪਿਆਰ ਹੋਰ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਜਦ ਰੁਕਮਣੀ (ਵੈਦਰਭੀ) ਇੰਝ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਧਰ ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੇਵਕੀ ਤੇ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਾਲ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।