ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਰੁਕਮੀ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ, ਘਮੰਡ ਨਾਲ ਚੀਕ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਇੱਕੋ ਰਥ 'ਤੇ ਆਇਆ ਤੇ ਗੋਵਿੰਦਾ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ, "ਰੁਕੋ! ਰੁਕੋ!"। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਤੀਰ ਮਾਰੇ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਇੱਕ ਪਲ ਰੁਕ, ਹੇ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਲੰਕ!"। ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਭੱਜਣ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ, "ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਝੂਠੀ ਸ਼ਾਨ ਤੋੜ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਹੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼!"। ਉਹ ਲਲਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਡਿੱਗਾ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ, ਇਸ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਏ, ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਛੇ ਤੀਰ ਰੁਕਮੀ ਉੱਤੇ ਵਾਟੇ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅੱਠ, ਰਥੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਅਤੇ ਝੰਡੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਤੀਰ ਮਾਰੇ। ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਹੋਰ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੀਰ ਮਾਰੇ। ਪਰ ਅਚੂਤ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਹਥਿਆਰ—ਗਦਾ, ਭਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਸੂਲ, ਢਾਲ-ਤਲਵਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ—ਰੁਕਮੀ ਚੁੱਕਦਾ, ਹਰੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਆਖ਼ਰ ਰੁਕਮੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਰਥ ਤੋਂ ਕੂਦ ਪਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੱਲ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਵਧਿਆ। ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਵੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਿਕਾਲੀ ਤੇ ਰੁਕਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਰੁਕਮਣੀ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਗਲਾ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਲੁੜਕਦੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ ਤੇ ਬੇਬਸੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ, "ਹੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ, ਅਪਾਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਮੰਗਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ!" ਰੁਕਮਣੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਕੰਬਦੀ ਦੇਹ ਤੇ ਸੁੱਕਿਆ ਚਿਹਰਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਦਿਲ ਮੋਹਿ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੁਕਮੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਜੁੱਟੀਆਂ ਤੇ ਦਾਡ਼ ਮੁੰਡ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੀਰ ਰਣ-ਭੂਮੀ 'ਚ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹਰਾ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਕਮਲ-ਕੁੰਡ ਨੂੰ ਰੌਂਦਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਯਾਦਵ ਨਾਇਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕੋਲ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੁਕਮੀ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ 'ਚ ਲਗਭਗ ਮੁਰਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਭਰਾ—ਨੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕੀਤਾ, "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਚੰਗਾ ਤੇ ਲਾਜ਼ਤ-ਜਨਕ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਜੁੱਟੀ-ਦਾਡ਼ ਮੁੰਡਣਾ, ਵਿਗਾੜਨਾ ਜਾਂ ਮਾਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਰੁਕਮਣੀ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਇਸ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਆਪ ਹੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੇ ਕੋਈ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਾਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?" ਫਿਰ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੇ ਕਹਿਆ, "ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਧਰਮ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਭਰਾ-ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਹੈ। ਰਾਜ, ਧਰਤੀ, ਧਨ, ਔਰਤਾਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਸੱਤਾ ਲਈ, ਮਾਣ-ਘਮੰਡ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਤੁਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ। ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਦੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ-ਪਰਾਇਆ, ਮਿੱਤਰ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਉਪੇਕਸ਼ਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਅਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਦਾਰਥ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਅਸਲੀ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਅਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਲਾਦਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।" "ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਥਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਹ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਜਨਮ, ਮੌਤ ਤੇ ਹੋਰ ਪਰੀਵਰਤਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਚੰਦ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਖੁਦ ਨੂੰ ਤੇ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਸਲੀਅਤ-ਝੂਠ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਹਾਸੇ ਵਾਲੀ, ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ, ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਰੁਕਮਣੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰੁਕਮੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਨ ਲਗਭਗ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਵਿਗਾੜੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਘਮੰਡ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ "ਭੋਜਕਟਾ" ਵਸਾਇਆ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਮੁੜ ਕਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਕੁੰਡਿਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ," ਤੇ ਭੀਸ਼ਮਕ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਹਾਰ ਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਰੁਕਮਣੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਭ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲਿਆਇਆ, ਤੇ ਯਾਦਵ ਨਗਰੀ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਭਗਤਾਂ ਵਿਚ, ਵੱਡਾ ਉਤਸਵ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੁਰਸ਼ ਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਚਮਕੀਲੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੰਡਲਾਂ ਪਾ ਕੇ, ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਨਗਰੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲ-ਮਾਲਾਵਾਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵਿਆਹ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ—ਪੂਰਨ ਘੜਿਆਂ, ਧੂਪ, ਦੀਆਂ ਨਾਲ—ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਤੇ ਮਸਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਲ ਛਿੜਕੇ ਹੋਏ, ਦੁਆਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹਾਥੀ ਖੜੇ, ਤੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਲਾ ਤੇ ਸੁਪਾਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਸਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਰੂ, ਸ੍ਰੰਜਯ, ਕੈਕੇਯ, ਵਿਦਰਭ, ਯਾਦਵ ਤੇ ਕੁੰਤੀ—all ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਉਥੇ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ। ਜਦ ਰੁਕਮਣੀ ਦੇ ਹਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਹਰ ਥਾਂ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਰਾਜੇ ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਦਵਾਰਕਾ ਵਿਚ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ, ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਰੁਕਮਣੀ ਤੇ ਰਾਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਕਾਮਦੇਵ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰੁਦਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਾਂਗ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵਿਦਰਭ ਨੰਦਨ ਰੁਕਮਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਹੋਇਆ—ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ।