ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਗਿਆਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਅਦੁੱਤੀ ਸੀ—ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਕੁਠੜੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ: "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਧਨ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ!" ਮਾਂ, ਡਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਪਰੀਸ਼ਾਨ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਖੂਹ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪਰਲੋਕ ਸਧਾਰ ਗਈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਕਰਨ ਜੋ ਯੋਗ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਲ ਸੀ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਨ ਤਾ ਦੁੱਖੀ ਸੀ, ਨ ਖੁਸ਼, ਨ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਸੀ, ਨ ਮਿਤਰਤਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਪੰਜ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਵੱਡੇ ਹੀ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਗੁੰਮ ਕਰ ਬੈਠਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਜਦ ਉਹ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ, ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਧਨ ਲੈ ਆਉਣ ਲਈ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰੋਂ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਘਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਣੇ ਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਧਨ ਦੇ ਢੇਰ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ: "ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਫੜ ਲਵੇਗਾ।" "ਰਾਜਾ ਇਹ ਧਨ ਲੈ ਲਏਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਮਾਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਦੇਈਏ?" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਧਨ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਵਿਚ ਫਾਹਾ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਮਰਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਡਰ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਅੱਗ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਖ਼ਰ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਖੱਡ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਚੱਲੀ। ਜਦ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ, "ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟ ਔਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਮੂਰਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। lust ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰੇਜ਼ਰ ਵਰਗੇ ਤੇਜ਼ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਕੌਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਉਹ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵੱਡਾ ਭੂਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਘੁੰਮਣੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਦਸੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਦੌੜਦਾ, ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਤਰਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ "ਹਾਏ, ਕਿਸਮਤ!" ਕਰਕੇ ਚੀਕਦਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਕਰਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਅਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਯਾ ਵਿਚ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਗੋਕਰਨ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਗਣ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸੁੱਤ ਗਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਉਥੇ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਭੂਤ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਗੋਕਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਕਦੇ ਭੇਡ, ਕਦੇ ਹਾਥੀ, ਕਦੇ ਭੈਂਸ, ਕਦੇ ਇੰਦਰ, ਕਦੇ ਅੱਗ, ਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਅਜੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ ਜਾਂ ਰਾਖਸ ਹੈਂ? ਦੱਸ।" ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਦ ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੀਕਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਉਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਇਕ ਕੰਮ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਭੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਹਾਂ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨਾਮ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਮੇਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਪ ਹਨ, ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਕਰੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਰਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਭੂਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਮਿਤਰ, ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਭਰਾ, ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾ!" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਗਯਾ ਵਿਚ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗਯਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਧ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਇਥੇ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸ।" ਉਹ ਭੂਤ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: "ਸੌ ਵਾਰੀ ਵੀ ਗਯਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਸੋਚ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੋਕਰਨ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। "ਜੇਕਰ ਸੌ ਵਾਰੀ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਵਾਕਈ ਔਖੀ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਐਸਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਮੁਕਤੀ ਹੋਵੇ।" ਗੋਕਰਨ ਦੇ ਇਹ ਆਖਣ ਤੇ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਸੋਚ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਈ। ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਉਹ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਰੇ ਪੰਡਤ, ਜੋਗ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਕੀ—all ਨੇ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੰਗਾਲ ਕੇ ਦੇਖਿਆ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ।