ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਸੈਨਾ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ, ਤਾਂ ਗਦਾ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੜਾਈ ਇਨੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ ਕਿ ਰਥਚਾਲਕਾਂ, ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਚੜ੍ਹ੍ਹੂਆਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਜੋ ਕਣਕਣਾਂ, ਮੁਕੁਟਾਂ ਅਤੇ ਪੱਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਹੱਥਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਗਦਿਆਂ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਸਨ, ਹਾਥੀ, رانਾਂ, ਪੈਰ, ਘੋੜੇ, ਖਚਰ, ਊਂਠ, ਬਲਦ, ਗਧੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰ—ਇਹ ਸਭ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿੱਖਰੇ ਪਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜਰਾਸੰਧ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਰਾਜੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਬਚ ਗਏ ਸਨ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਰਗੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ ਸੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਲੁਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗੇ: "ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਸੋਗ ਛੱਡ ਦੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਸਦਾ ਲਈ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਸੱਤਾਰਾਂ ਦਿਨ ਮੈਂ ਸ਼ੌਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ) ਕੋਲੋਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਰਿਆ, ਪਰ ਅਠਾਰਵੇਂ ਦਿਨ, ਤੇਈ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਖੁਸ਼—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਯਾਦਵਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹਾਰ ਗਏ ਹਾਂ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਗਏ। ਹੁਣ ਵੈਰੀ ਜਿੱਤ ਗਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਆਪਣਾ ਰੁਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਸਾਡੀ ਪੱਖੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਸੀਂ ਜਿੱਤ ਜਾਵਾਂਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਵਲੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਚੇਦੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਚੇ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਵੀ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲੌਟ ਗਏ। ਪਰ ਰੁਕਮੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੀ ਰਾਖਸਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ (ਜਬਰ ਨਾਲ) ਹੋਈ ਸ਼ਾਦੀ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਰੁਕਮੀ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਉਤਾਵਲੇ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: "ਜੇ ਤੱਕ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ ਰੁਕਮਣੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਲਿਆ ਲਵਾਂ, ਮੈਂ ਕੁੰਡਿਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਘੋੜੇ ਦੌੜਾ! ਮੈਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਨੀ ਹੈ!" ਉਹ ਵੱਡੇ ਗਰੂਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਗੋਪਾਲ ਦੀ ਹੰਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿਆਂਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਬਰ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੰਗ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਉਹ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, "ਰੁਕੋ! ਰੁਕੋ!" ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਤੀਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇੱਕ ਪਲ ਰੁਕ, ਹੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ!" "ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਚੀਤੇ ਵਾਂਗ ਜਾ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਆਲ ਯਜਨਾ ਦੇ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਹੰਕਾਰ ਤੋੜਾਂਗਾ, ਹੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਯੋਧੇ!" "ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਡਿੱਗਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ!" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੱਸਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਛੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰੁਕਮੀ ਨੂੰ ਵਿੱਝਿਆ। ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਰਥਚਾਲਕ ਨੂੰ ਦੋ, ਅਤੇ ਰਥ ਦੇ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਝਿਆ। ਫਿਰ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਹੋਰ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜ ਤੀਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉੱਤੇ ਚਲਾਏ। ਪਰ ਅਚੁਤ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ—ਗਦਾ, ਭਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਢਾਲ ਤੇ ਤਲਵਾਰ, ਜੈਵਲਿਨ ਜਾਂ ਤੋਮਰਾ—ਹਰੀ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਰੁਕਮੀ ਆਪਣੇ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ, ਤਲਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋਇਆ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੋਥ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਢਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢ ਕੇ, ਰੁਕਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰੁਕਮਣੀ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਹੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਅਪਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਭੀ ਦੇਵ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ, ਹੇ ਵੱਡੀ ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ, ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ!" ਰੁਕਮਣੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਗਲਾ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵੀ ਡਰ ਵਿੱਚ ਲੁੜਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੁਕਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰੁਕਮੀ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਅਤੇ ਦਾਡ਼ ਮੁੰਡ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਧਰ ਯਾਦਵ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਵੈਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਐਸਾ ਭਜਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਕੌਲਾਂ ਦੀ ਝੀਲ ਨੂੰ ਉਲਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਯਾਦਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਰੁਕਮੀ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਤੂੰ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਚੰਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਜਟਾ, ਦਾਡ਼ ਮੁੰਡਣੀ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨਾ ਜਾਂ ਮਾਰਨਾ।" "ਇਹ ਧਰਮੀ ਨਾਰੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੇ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਕੀ ਲਾਭ?" "ਇਹ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਨੇ ਬਣਾਇਆ—ਭਰਾ ਭੀ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਭਿਆਨਕ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਰਾਜ, ਜ਼ਮੀਨ, ਧਨ, ਔਰਤਾਂ, ਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਤਾਕਤ ਲਈ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਤੇਰਾ ਫੈਸਲਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਬੁਰੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ।" "ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੈਰੀ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਿਰਲੇਪ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪੇ।" "ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਸਦਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਵੱਸ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਢਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।