ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਰੁਕਮਣੀ ਜੀ, ਭਗਵਾਨ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਣਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਨਰਮ ਚਰਣਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪੈਦਲ ਚਲ ਪਈ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਤੇ ਸਖੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸ਼ੂਰੇ ਸਿਪਾਹੀ, ਜੋ ਲੋਹਾ ਪਹਿਨੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਗਾਰੇ, ਸ਼ੰਖ, ਝੰਜਰਾਂ, ਤੁਰਹੀਆਂ ਤੇ ਢੋਲ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਪੂਜਾ ਲਈ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਣੇ ਲੈ ਕੇ ਆਈਆਂ। ਗਾਇਕ ਤੇ ਵਾਦਕ, ਗੀਤ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਤੇ ਵੰਸ਼ਜ ਵੀ ਉਸ ਵਿਆਹਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਭਗਵਤੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਪਹੁੰਚੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨ ਤੇ ਹਥ ਧੋ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਅੰਬਿਕਾ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਤਨੀਆਂ, ਭਵਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਭਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰੁਕਮਣੀ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਅੰਬਿਕਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: “ਹੇ ਅੰਬਿਕਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਨ! ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੋਵੇ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਉਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ।” ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ, ਧੂਪ, ਵਸਤ੍ਰ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਗਹਣੇ, ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਭੇਟਾਂ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਲੂਣ, ਮਿਠੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ, ਪਾਨ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਗੰਨੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੋਈ। ਉਹ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਗਈਆਂ। ਰੁਕਮਣੀ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਾਸੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਜਵੇਹਰ ਜੜਿਆ ਅੰਗੂਠਾ ਸੀ, ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਪਈ। ਉਸਦੀ ਪਤਲੀ ਕਮਰ, ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਝੁਮਕੇ ਤੇ ਗਹਣੇ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਰੰਗ, ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਰਤਨ ਜੜਿਆ ਕਮਰਬੰਦ, ਉਭਰੀ ਛਾਤੀ, ਲਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਝਲਕਦੇ ਨੈਣ—ਇਹ ਸਭ ਉਸਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮੋਹਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਸਕਾਨ, ਬਿੰਬਾ ਫਲ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਹੋਠ, ਚਮਪਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਦੰਦ, ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਚਾਲ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਛਣਕਾਰ—ਇਸ ਸੌਣੇ ਤਸਵੀਰ ਵਾਂਗ ਉਹ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸੂਰਮੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਰਾਜੇ, ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਲਜਜਤ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਬੈਠੇ। ਉਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਹਾਥੀ, ਰਥ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਨ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਰੁਕਮਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਕੇ, ਆਪਣੀ ਸੋਭਾ ਹਰਿ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦੀ, ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਉਣ ਵੱਲ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਲਟਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਲਜਜਤ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਆਏ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਅਚੁਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ। ਜਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ, ਉਸਨੂੰ ਗਰੁੜ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਜੀ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਸਿਆਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਹੰਕਾਰੀ ਰਾਜੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਰਾਸੰਧ ਆਦਿਕ, ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਗਵਾ ਕੇ ਚੀਕ ਪਏ: “ਹਾਏ, ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਮ! ਅਸੀਂ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਗਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਲੁੱਟੇ ਗਏ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਿਰਨ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਫੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਤਾਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਏ। ਯਾਦਵ ਸੈਨਾਪਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੁਕਾਬਲੇ ਨੂੰ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਕਮਾਨ ਤਾਣ ਕੇ, ਧੁਨੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬੀਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਰਗ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਰਸਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੂੰਦੀਂ ਢੱਕਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਰੁਕਮਣੀ ਨੇ ਲਜਜਤ ਤੇ ਡਰ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਲ ਤੱਕਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਡਰੋ ਨਾ, ਹੇ ਕਮਲ ਨੈਨੀ! ਇਹ ਵੈਰੀ ਫੌਜ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।” ਫਿਰ, ਗਦਾ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਤੇ ਹੋਰ ਯਾਦਵ ਬੀਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਦੇ ਹੋਏ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ, ਹਾਥੀ ਸਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਜੋ ਮੁੰਦਰੀਆਂ, ਮੋਰਨੀਆਂ ਤੇ ਪੱਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਤਲਵਾਰਾਂ, ਗਦਿਆਂ, ਕਮਾਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਹਾਥੀ, ਪੈਰ, ਘੋੜੇ, ਖਚਰ, ਊਠ, ਬਲਦ, ਗਧੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰ—ਇਹ ਸਭ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਜਰਾਸੰਧ ਸਮੇਤ ਰਾਜੇ ਉਥੋਂ ਹਟ ਗਏ। ਉਹ ਸ਼ਿਸੁਪਾਲ ਕੋਲ ਆਏ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਛਿਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਖੀ, ਚਮਕ ਗਵਾ ਚੁੱਕਾ, ਹੌਂਸਲਾ ਟੁੱਟਿਆ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦੇ। ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚਿਰ ਸਦਾ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਲਕੜ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਉਸਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਜੀਵ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ।” “ਸੱਤਾਰਾਂ ਦਿਨ ਤੱਕ ਮੈਂ ਸ਼ੌਰੀ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰਿਆ, ਪਰ ਅਠਾਰਵੀਂ ਦਿਨ, ਤੈਈ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈ ਲਈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਖੁਸ਼, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸਭ ਯਾਦਵਾਂ ਕੋਲੋਂ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਸਨ, ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਏ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਸਾਡਾ ਸਮਾਂ ਆਏਗਾ, ਅਸੀਂ ਜਿੱਤ ਲਵਾਂਗੇ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਸਮਝਾਏ ਜਾਣ ਤੇ, ਚੇਦੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਸੁਪਾਲ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਹੋਰ ਬਚੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਲ ਮੁੜ ਗਏ। ਪਰ ਰੁਕਮੀ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦਾ ਰਾਖਸ ਵਿਆਹ (ਜਬਰ ਨਾਲ) ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਉਤਾਵਲੇ ਰੁਕਮੀ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕੰਬਦੀਆਂ, ਕਮਾਨ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ, ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰੀ: “ਜੇ ਤੱਕ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰ ਕੇ ਰੁਕਮਣੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਲਵਾਂ, ਮੈਂ ਕੁੰਡਿਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੌੜਾ! ਮੈਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਚਲ!” ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, “ਅੱਜ, ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਗਵਾਲੇ ਦੀ ਹੰਕ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸਨੇ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ।