ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮਰਾਟਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨਿਰਲੇਪ ਜ਼ਿਆਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਕੱਲਾ, ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੰਜਾਲ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੋਹ, ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਛੱਡ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈ। ਜਦ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਇਆ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ, ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?" ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ, "ਮੈਂ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਗੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਲੰਗੜਾ ਹਾਂ, ਕਪਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈ।" ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇ। ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਪਣਾਪਨ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਦੇਖ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੈ। ਵਿਰਕਤਤਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸਲ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਸੱਚੀ ਧਰਮ ਨਿੱਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰ, ਲੋਕਿਕ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦੇ, ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ, ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ-ਅਵਗੁਣ ਵਿਚਾਰਨਾ ਛੱਡ ਦੇ, ਸੇਵਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੱਕੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਰਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਹਲ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੱਸਦੀ ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਗਿਆਨ, ਧਨ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ, ਗਰੂਰ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬੜੀ ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ-ਪੀਟਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਧਨ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ!" ਉਹ ਬੇਚੈਨੀ ਤੇ ਡਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਗਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਬੈਠੀ। ਗੋਕਰਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦੁਖ ਸੀ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ। ਦੁਸਰੇ ਪਾਸੇ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆ ਕਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੜੇ ਹੀ ਨਿਰਦਯ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਵਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਕਾਮ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰੋਂ ਧਨ ਲੈ ਕੇ, ਘਰ ਆਇਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਧਨ ਦੇ ਢੇਰ ਵੇਖੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਇਹ ਰੋਜ਼ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਫੜ ਲਵੇਗਾ। ਰਾਜਾ ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮਾਰ ਦਈਏ?" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲੀ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਫਾਹਾ ਪਾ ਕੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ। ਆਖ਼ਰ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਅੰਗਾਰੇ ਭਰ ਦਿੱਤੇ; ਅੱਗ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੰਦਭਾਗੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੀ। ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ ਤਾਂ ਆਖਦੀਆਂ, "ਉਹ ਸਾਡਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ।" ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਭੀ ਮੰਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਮੂਰਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਮਿੱਠੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦਿਲ ਤੇਜ਼ ਛੁਰੀ ਵਰਗਾ ਨੁੱਕਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੌਣ ਪੁਰਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਸਲ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਵਾਂ, ਧਨ ਲੈ ਕੇ, ਕਈ ਪਤੀ ਬਣਾਈ, ਚਲੀ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਵੰਡਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ, ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਤਰਸਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਹਮੇਸ਼ਾ "ਹਾਏ, ਕਿਸਮਤ!" ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਕਰਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਜਾਣ ਕੇ, ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਗਯਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿੰਡ ਦਿਤੇ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦਾ-ਘੁੰਮਦਾ, ਗੋਕਰਨ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਉਥੇ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਆਪਣਾ ਡਰਾਉਣਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਦੇ ਭੇਡ, ਕਦੇ ਹਾਥੀ, ਕਦੇ ਭੈਂਸ, ਕਦੇ ਇੰਦਰ, ਅੱਗ, ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ—ਇਕੋ ਵਾਰੀ ਹਰ ਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਅਜੀਬ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਬੜੀ ਪੀੜਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਐਨਾ ਭਿਆਨਕ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼ ਹੈਂ? ਦੱਸ।" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਪਰ ਕੁਝ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਪਾਣੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਠਾਇਆ; ਉਸ ਇਕ ਕੰਮ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਬੋਲਣ ਜੋਗਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਹਾਂ; ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਬੈਠਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ, ਵੱਡੀ ਅਗਿਆਤਾ ਨਾਲ ਮੈ ਮੰਦ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਮਿੱਤਰ, ਭਰਾ, ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾ!" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਕਰਮ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ, ਮੋਹ, ਮੌਤ, ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।