ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਦੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਰਹਾਂ? ਕੌਣ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਦੁਖ-ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂ, ਹਾਏ! ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਕਿੰਨੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ!" ਇਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੋਕਰਨ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: "ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਾਸਵੰਤ, ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਿਸ ਦੀ ਦੌਲਤ, ਕਿਸ ਦੀ ਮਮਤਾ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਸੱਚਾ ਸੁੱਖ ਤਾਂ ਉਸ ਵੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ਹੈ ਜੋ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, "ਮੋਹ ਰੂਪੀ ਅਗਿਆਨ ਛੱਡ ਦੇ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈ।" ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਬੇਬਸੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਗੱਡੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮੈਂ ਅਪਾਹਜ, ਠੱਗ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਠਾ ਲੈ।" ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਮੋਹ ਛੱਡ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਮਮਤਾ ਨਾ ਕਰ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਛਣਭੰਗੂਰ ਹੈ, ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈ। ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ, ਸੰਸਾਰਕ ਕਰਤਵ ਛੱਡ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਹੋਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੀ ਕਥਾ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਪੱਤੀ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਲੀ ਜੀਵਨ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਗਿਆਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸੀ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਗਰੂਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਗਏ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਾਰਿਆ: "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਧਨ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ!" ਮਾਂ ਡਰ ਗਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਬੈਠੀ। ਗੋਕਰਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਸੀ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਾ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਨਾ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੰਨਦਾ, ਨਾ ਮਿਤਰ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੂੜ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਮੋਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਜਦ ਉਹ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਨ ਲੈਣ ਲਈ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਕਪੜੇ, ਗਹਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਨੇ ਘਣੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਢੇਰ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਇਹ ਰੋਜ਼ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਫੜ ਲਏਗਾ।" ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਰਾਜਾ ਧਨ ਲੈ ਕੇ, ਇਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਬਚਤ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਮਾਰ ਦਈਏ।" ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਸੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਧ ਲਿਆ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਫੰਦਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਘਬਰਾ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗੀਆਂ ਅੰਗਾਰਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਅੱਗ ਦੀ ਤੀਬਰ ਜਲਣ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਗਈਆਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਨਾ ਚੱਲੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿ ਦਿੰਦੀਆਂ, "ਉਹ ਤਾਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ।" ਇਸ ਕਥਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਭੀ ਮੰਦ ਸਤਰੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਮੂਰਖ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਖ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾ ਦੇ ਦਿਲ ਰੇਜ਼ਰ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਨੇ ਧਨ ਲੈ ਕੇ, ਕਈ ਪਤੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਚਲੇ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਭੂਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਹੋਰਨਾਂ ਰੂਪਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ, ਭੇੜ, ਹਾਥੀ, ਭੈਂਸ, ਇੰਦਰ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ, ਠੰਢ-ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਪਿਆਸਾ ਰਿਹਾ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਆਸਰਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ "ਹਾਏ! ਮੇਰਾ ਨਸੀਬ!" ਚੀਕਦਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਕਰਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਗਿਆ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਜਿਥੇ-ਜਿਥੇ ਉਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਉਹ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਗੋਕਰਨ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਸੀ। ਉਥੇ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਗੋਕਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਕਦੇ ਭੇੜ, ਕਦੇ ਹਾਥੀ, ਕਦੇ ਭੈਂਸ, ਕਦੇ ਇੰਦਰ, ਅੱਗ, ਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ, ਪਰ ਹਰ ਰੂਪ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਲੈਂਦਾ। ਇਹ ਅਜੀਬ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਕਿਥੋਂ ਆਇਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਭੂਤ, ਪਿਸਾਚ ਜਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੈਂ? ਦੱਸ।" ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਦ ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਭੂਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਿਆ, ਪਰ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਹਥੀਂ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਠਾਇਆ। ਇਸ ਇਕ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਪੀ ਬੋਲਣ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਭੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਹਾਂ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਨਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ, ਵੱਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਪੀੜਾ ਪਾ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ।