ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਏ, "ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।" ਉਹ ਬੇਚਾਰੇ ਪਿਤਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕਰਾਹ ਪਏ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਰਹਾਂ? ਕੌਣ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਲੈਵੇਗਾ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਮਾੜਾ ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ!" ਉਸ ਸਮੇਂ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗੋਕਰਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵੰਞਲੀ ਹੈ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਿਸ ਦੀ ਦੌਲਤ, ਕਿਸ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਤਾ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ। ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਤਾਂ ਉਸ ਵੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਆਪਣੇ ਪੂਤਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਟਕਾਵਾ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਛੱਡ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਾ ਹੈ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈ।" ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਲੰਗੜਾ, ਝੂਠਾ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ—ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਮੈਨੂੰ ਕੱਢ ਲੈ!" ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, "ਇਹ ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇ। ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਲਕੀਅਤ ਭਾਵ ਛੱਡ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤਾ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ—ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸਲ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਕਰ, ਸੰਸਾਰਕ ਕਰਤਵਾਂ ਛੱਡ, ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਅਵਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਹਟ ਜਾ ਤੇ ਸੇਵਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਰਸ ਪੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਕਰਨ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡਿਆ। ਸੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੱਕੇ ਨਿਸਚੈ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਰਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੀ ਪਾਠ ਰਾਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਜਿਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪੱਤੀ ਨਾਲ। ਉਹ ਗਿਆਨ, ਦੌਲਤ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਧਨਵਾਨ ਸਨ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਘਮੰਡ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਰਿਆ: "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਧਨ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ? ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਲੱਕੜੀ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ!" ਉਹ ਬਚਾਰੀ ਮਾਂ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਤੇ ਡਰ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰ ਬੈਠੀ। ਗੋਕਰਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਉਹ ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਨਾ ਖੁਸ਼, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਣਿਆ, ਨਾ ਮਿਤਰ। ਪਰ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆ-ਵਿਲਾਸਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਰਵਿਰਤੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਉਸਦਾ ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਉਹ ਵਿਲਾਸਣੀਆਂ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ, ਕਾਮ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਗਹਣੇ ਲੈਣ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਤੋਂ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਣੇ ਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਧਨ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਇਹ ਰੋਜ਼ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਫੜ ਲਵੇਗਾ।" "ਰਾਜਾ ਧਨ ਲੈ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁਪਚਾਪ ਮਾਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਦੇਈਏ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਸੌਂਦੇ ਸਮੇਂ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਧਨ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲੀ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਫਾਹਾ ਪਾ ਕੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਮਰਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਡਰ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਅੰਗਾਰੀਆਂ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅੱਗ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਤੜਪ ਕੇ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਨਾ ਚਲੀ। ਜਦ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ, ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ, "ਉਹ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।" ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਕੂੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਜੋ ਮੂਰਖ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਤਾਂ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰੇਜ਼ਰ ਵਾਂਗ ਨੁਕੀਲੇ ਹਨ—ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਸਲ ਪਿਆਰਾ ਹੈ? ਉਹ ਧਨ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਲਾਸਣੀਆਂ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਪਤੀ ਰੱਖਦੀਆਂ, ਚਲੀ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਭਾਰੀ ਪਿਸਾਚ ਬਣ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਦਸ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜਦਾ, ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਤਰਸਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਿਆ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੀਕਦਾ, "ਹਾਏ, ਭਾਗ!" ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਕਰਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਸਹਾਰਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆ ਦੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਵਾਏ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਕਰਵਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੋਕਰਨ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੋ ਗਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਗੋਕਰਨ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨੇ ਮੱਧ-ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਦਰਾਵਣਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਕਦੇ ਭੇਡ, ਕਦੇ ਹਾਥੀ, ਕਦੇ ਭੈਂਸ, ਕਦੇ ਇੰਦਰ, ਕਦੇ ਅੱਗ, ਤੇ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ—ਹਰ ਰੂਪ ਇਕੋ ਵਾਰੀ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੋਕਰਨ ਨੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ? ਤੂੰ ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ ਜਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੈਂ? ਦੱਸ।" ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।" ਫਿਰ ਗੋਕਰਨ ਨੇ ਜਲ ਹਥੀਂ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਲਿਆ; ਇਸ ਇਕ ਕੰਮ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਭੂਤ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਹਾਂ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨਾਮ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਗਵਾ ਲਿਆ ਹੈ।