ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੱਚ, ਤਪੱਸਿਆ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਦੇ ਗੁਣ ਲੁਕ ਗਏ ਸਨ। ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਭਰਨ ਅਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਲਈ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘੱਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਹ ਦੁਖੀ, ਅਭਾਗੇ ਤੇ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਪਖੰਡ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਹੜੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਚ ਚੁੱਕ ਗਏ। ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸਾਲੇ-ਭਰਾਜ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣ ਗਏ ਸਨ, ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿਚ ਅਣਬਣ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਨ ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਨ ਕੋਈ ਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ। ਕਲਿ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਆਤਮਕ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਡਾਕੂ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਏ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਿਆ, ਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਦੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵੇਖਿਆ—ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਥੱਕਿਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਦੋ ਬੁੱਢੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਖੇ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਦੱਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਲ ਤੱਕਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ-ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਔਰਤਾਂ ਪੱਖੇ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਤਸ਼ੁਕਤਾ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਉਥ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀ: "ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਰੁਕੋ ਤੇ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਭਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇਹ ਦੋ ਕੌਣ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਔਰਤਾਂ ਕੌਣ ਹਨ? ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ।" ਉਹ ਕੁੜੀ ਬੋਲੀ, "ਮੈਂ ਭਕਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਦੋ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਇੱਕ ਗਿਆਨ, ਦੂਜਾ ਵੈਰਾਗ। ਹੁਣ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਜੋ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਕਰਣਾਟਕ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਪਲਣ-ਪੋਸਣ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੇ ਗੁਰਜਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਕਲਿ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਨੇ ਪੀੜਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬੇਹਾਲ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਆਈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਗਈ, ਆਪਣੇ ਯੁਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਥੱਕ ਕੇ ਨਿੱਢਾਲ ਪਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ? ਇਹ ਉਲਟ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਂ ਬੁੱਢੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਨੌਜਵਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੈਰਾਨ ਹੈ। ਹੇ ਯੋਗ ਦੇ ਖਜਾਨੇ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਇਹ ਸਬਬ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਮੈਂ, ਨਾਰਦ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਹਰੀ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਕਰੇਗਾ।" ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ, ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਗਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਬੇਟੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਹ ਜੋਗ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ, ਜੋਗ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਅਘਾਸੁਰ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਝੂਠ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਮੰਦ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖੇ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਸਥਿਰ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਚੁਹੜੇ-ਚਮਾਰੇ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਤੀ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਲ-ਦਰ-ਸਾਲ, ਹੁਣ ਕੋਈ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਲੋਕ ਮੋਹ ਵਿਚ ਅੰਨੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਬੁੱਢੀ ਤੇ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਈ। ਵਾਹ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ, ਜਿੱਥੇ ਭਕਤੀ ਵੀ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁਢਾਪਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।" ਭਕਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਲਿ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਇਸ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਲਿ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਜਦੋਂ ਕਲਿ ਆਇਆ, ਸਾਰਾ ਧਰਮ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਦਇਆਲੁ ਹਰੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਮੈਂ, ਨਾਰਦ, ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤੇਰਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੁਕੁੰਦ, ਪ੍ਰਭੂ, ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪਰਤ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਕਲਿ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਚੌਫੇਰੇ ਜਿੱਤ ਲਈ, ਕਲਿ ਨੇ ਡਰ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਦ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਧੁਮੱਖੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ। ਜੋ ਫਲ ਤਪੱਸਿਆ, ਜੋਗ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿਚ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਿ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ, ਬੇਅਸਲੀ ਤੇ ਬੇਮੂਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੁਰਾਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਅਸਲੀਅਤ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਝਿਲਕ ਰਹਿ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਦਾਣੇ ਦੇ ਛਿਲਕੇ।