ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸੀ ਜੋ ਚੋਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦੇਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਡਣ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਫੌਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਿੰਸਕ ਸੀ, ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ, ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਫੰਦਾ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ। ਵਿਸ਼ਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਦੌਲਤ ਖਤਮ ਕਰ ਲਈ; ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵੀ ਖੋਹ ਲਏ। ਉਸਦਾ ਬੇਚਾਰਾ ਪਿਓ, ਹੁਣ ਬਿਲਕੁਲ ਕੰਗਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰਦਾ, "ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁੱਤ ਜਿਸ ਨੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੱਤਾ, ਮਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।" ਉਹ ਚੀਕਦਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਕੌਣ ਲਏ? ਮੈਂ ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ—ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਕਿੰਨੀ ਮਾੜੀ ਹੈ!" ਇਸ ਵੇਲੇ, ਗੋਕਰਣ ਨਾਮਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁੱਤ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਵਿਰਾਗ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਾਇਆਵਾਦੀ, ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਕੌਣ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਕੌਣ ਕਿਸ ਦੀ ਦੌਲਤ, ਤੇ ਕਿਸ ਦੀ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਇਥੇ ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਜਾਂ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਰੂਪ ਅਗਿਆਨਤਾ ਛੱਡ ਦੇ; ਭਟਕਣਾ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਇਕ ਦਿਨ ਡਿੱਗ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਿਓ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤਾਂ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਲੂਲਾ, ਕਪਟੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ—ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈ।" ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇ; ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਨ ਛੱਡ ਦੇ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੰਚਲ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ—ਵਿਰਾਗ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਲੈ।" ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, "ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਨਿੱਤ ਕਰ, ਸੰਸਾਰੀ ਕਰਤਵਾਂ ਛੱਡ, ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ; ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣੋਂ ਛੇਤੀ ਹਟ ਜਾ, ਤੇ ਸੇਵਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਪਿਓ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਸੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਤੇ ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੀ ਕਥਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸਮੇਤ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਗਿਆਨ, ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਧਨੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਪਿਓ ਇਤਿਹਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਪੁੱਤ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਰਿਆ: "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਦੌਲਤ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ!" ਮਾਂ, ਡਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰ ਬੈਠੀ। ਦੂਜੇ ਪੁੱਤ, ਗੋਕਰਣ, ਜੋ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦੁੱਖ ਸੀ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਕੋਈ ਵੈਰੀ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ। ਪਰ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੂੜ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਬਹੁਤ ਭਟਕ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਕਾਮ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਹਿਣੇ ਲਿਆ ਸਕੇ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਤੋਂ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਘਰ ਆਇਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਫੜ ਲਵੇਗਾ।" "ਰਾਜਾ ਦੌਲਤ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਮਾਰ ਦੇਈਏ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਦੌਲਤ ਲੈ ਲਈ ਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲੀ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ گردਨ ਵਿੱਚ ਫੰਦਾ ਪਾਇਆ, ਮਾਰਨ ਲੱਗੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ; ਅੱਗ ਦੀ ਤੀਬਰ ਜਲਣ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਜਦ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ, ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ, "ਉਹ ਤਾਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ; ਇਸ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਦੌਲਤ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।" ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਖਰਾਬ ਔਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਜੋ ਮੂਰਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰੇਜ਼ਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ—ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੈ? ਉਹ ਵਿਅਭਿਚਾਰੀ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਪਤੀ ਸਨ, ਦੌਲਤ ਲੈ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈਆਂ; ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਹੁਣ ਵੱਡਾ ਭੂਤ ਬਣ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ। ਉਹ ਭੂਤ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਵਾਂਗ ਦੱਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜਦਾ, ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਪਿਆਸਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੀਕਦਾ, "ਹਾਏ, ਮੇਰਾ ਭਾਗ!" ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਕਰਣ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲਾਚਾਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਗਯਾ ਵਿਖੇ ਉਸਦੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕੀਤੇ; ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਤੀਰਥ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਐਸਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਗੋਕਰਣ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ; ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਸੋਣ ਆ ਗਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ। ਉਥੇ, ਗੋਕਰਣ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਡਰਾਉਣਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਕਦੇ ਭੇੜ, ਕਦੇ ਹਾਥੀ, ਕਦੇ ਭੈਂਸ, ਕਦੇ ਇੰਦਰ, ਕਦੇ ਅੱਗ, ਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਗਿਆ—ਹਰ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਵਾਰੀ। ਇਹ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਤੇਰੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਕੀ ਤੂੰ ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ ਜਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਕੌਣ ਹੈਂ?