ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਗੋਕਰਣ ਅਤੇ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ—ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਵਿਚ ਮਹਾਰਥ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ, ਪਰ ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਕਰਮਣੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਗਲਤ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਲਥੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ। ਉਹ ਚੋਰ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਹਿੰਸਕ ਸੀ, ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਦਾ, ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੁਟਕਾਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਫੰਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ। ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨੇ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਗਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਵਾਰ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਖੁਦ ਹੀ ਲੈ ਲਏ। ਉਸ ਦਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬੇਚਾਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਮਰਨ ਯੋਗ ਹੈ।" ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਕੌਣ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ? ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ—ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਕਿੰਨੀ ਮਾੜੀ ਹੋ ਗਈ!" ਇਸ ਵੇਲੇ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਗੋਕਰਣ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਾ ਕੇ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਿਸ ਦੀ ਦੌਲਤ, ਕਿਸ ਦੀ ਮਮਤਾ ਸਦੀਵੀ ਹੈ? ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਵੈਰਾਗੀ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਮੋਹ ਰੂਪ ਅਜਾਣਪਣ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੋਹ ਨਰਕ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਇਕ ਦਿਨ ਛੁੱਟ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾ।" ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ, "ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਲੰਗੜਾ, ਝੂਠਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ—ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਠਾ ਲੈ!" ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਇਸ ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ ਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਤੇ ਅਪਣਾਪਾ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈ। ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ, ਸੰਸਾਰੀ ਕਰਤਵਾਂ ਛੱਡ ਦੇ, ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਦੇ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਚਲ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡਿਆ, ਸਠੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੀ ਪਾਠ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਗਏ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹੱਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਰਚਿਤ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਇਸ਼ਵਰੀ ਬਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਗਿਆਨ, ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਧਨੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੁਹਾਂਮੜ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਾਰਿਆ-ਪੀਟਿਆ: "ਦੱਸ, ਦੌਲਤ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ!" ਮਾਂ, ਡਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਜਾਨ ਦੇ ਬੈਠੀ। ਗੋਕਰਣ, ਜੋ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਸੀ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦੁੱਖ ਸੀ, ਨਾ ਸੁੱਖ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ। ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਪੰਜ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੜੇ ਨਿਰਦਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਮੱਤ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਉਹ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਨੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ, ਕਾਮ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਹਣੇ ਲੈਣ ਲਈ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਘਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਕਪੜੇ, ਗਹਣੇ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਦੇਖੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਇਹ ਰੋਜ਼ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਫੜ ਲਵੇਗਾ।" "ਦੌਲਤ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜਾ ਇਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਛੁਪ ਕੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮਾਰ ਦਈਏ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਦੌਲਤ ਲੈ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਫੰਦਾ ਪਾਇਆ ਤੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗੀਆਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਾ ਮਰਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਡਰ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਅੱਗ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਜਲਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੇਪਰਵਾਹ ਔਰਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਗੁਪਤ ਰਿਹਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ, "ਉਹ ਸਾਡਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਦੌਲਤ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਲ ਪਰਤ ਆ ਜਾਵੇਗਾ।" ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟ ਔਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਕਾਮ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਆਦਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰੇਜ਼ਰ ਵਾਂਗ ਨੁੱਕਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਿਆਰਾ ਹੈ? ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਕਈ ਪਤੀ ਰੱਖਦੀਆਂ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਦੀ ਦੌਲਤ ਲੈ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈਆਂ। ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਭੂਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦਸੋਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ, ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਪਿਆਸਾ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਾ ਮਿਲਦਾ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ "ਹਾਏ, ਭਾਗ!" ਚੀਕਦਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਕਰਣ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੇਸਹਾਰਾ ਜਾਣ ਕੇ ਗਯਾ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗਿਆ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦਿਆਂ, ਗੋਕਰਣ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੋ ਗਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਉਥੇ, ਗੋਕਰਣ ਨੂੰ ਸੌਂਦੇ ਵੇਲੇ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਦੇ ਭੇੜ, ਕਦੇ ਹਾਥੀ, ਕਦੇ ਭੈਂਸ, ਕਦੇ ਇੰਦਰ, ਕਦੇ ਅੱਗ, ਤੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਗਿਆ—ਹਰ ਰੂਪ ਸਿਰਫ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਦਿਖਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧੁੰਦੁਕਾਰੀ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਗੋਕਰਣ ਦੇ ਵੈਰਾਗ-ਭਗਤੀ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਕਥਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।