ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਆਦਮੀ ਕੌਣ ਸੀ, ਕਿਸ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਕਿਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੀ? ਉਹ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਥੇ ਕਿਉਂ ਸੋ ਗਿਆ? ਯਵਨ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਸੀ, ਉਹ ਕੀ ਸੀ?" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਸੀ, ਜੋ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਂਧਾਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਕੋਲ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਆਏ। ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਰਖਿਆਕ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੱਭ ਲਏ, ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, 'ਹੇ ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਰਖਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਇਹ ਤਕਲੀਫ ਛੱਡ ਦੇ।' ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, 'ਤੂੰ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ, ਵਿਰੋਧੀ ਰਹਿਤ ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਰਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਮੰਤਰੀ, ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਉਮਰ ਦੇ ਪਰਜਨ ਵੀ ਹੁਣ ਜੀਵਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।' 'ਕਾਲ—ਜੋ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨੂੰ ਵੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖੇਡਾਂ-ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੱਲਾ ਵਾਲਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।' 'ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਰਤਮਾਨ ਇੱਛਾ ਦੀ ਵਰ ਦੇ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਉਹ ਸਾਡੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਦੇਵ-ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਯਵਨ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ, ਸਾਤਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਦੇਖਿਆ—ਭਗਵਾਨ ਮੋਹਣੀ ਕਾਲੇ ਮੇਘ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਦੀ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਵੈਜਯੰਤੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ, ਕਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਕਰਾ-ਕੁੰਡਲ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਭਰੀ ਹੱਸਦੀ ਨਜ਼ਰ, ਸਦਾ ਨੌਜਵਾਨ, ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਰੌਬਦਾਰ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤਿ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ, ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਭਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਜੇਤਿਆ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਜੋ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਕੰਵਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਤੁਾਡੀ ਜੋਤਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਵ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਇੰਦਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਗੁਫਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਨਮ, ਕਰਤੂਤਾਂ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ; ਅਸੀਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ, ਖਸ਼ਤਰੀਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਲੰਮੇ ਜਾਗਣ ਕਰਕੇ ਥਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੀਂਦ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਕੱਲਾ ਸੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣੇ ਜਗਾਇਆ। ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬੁਰਾਈ ਕਰਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਤੁਾਡੀ ਜੋਤਿ ਇੰਨੀ ਤੀਖੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਹੇ ਮਹਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਹੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: "ਮੇਰੇ ਜਨਮ, ਕਰਤੂਤ ਅਤੇ ਨਾਮ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ; ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਕਦੇ ਭਾਵ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਤਿੰਨੋ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਸੁਣ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ਤੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਰਖਿਆ ਲਈ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੈਂ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਨਕਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ; ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਲਨੇਮੀ, ਕਂਸ, ਪ੍ਰਲੰਭ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਰੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਹ ਯਵਨ ਵੀ ਤੇਰੀ ਤੀਖੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਇਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ; ਤੂੰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਦਇਆਵਾਨ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਵਰ ਮੰਗ, ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਤੇ ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਆ ਗਏ।" ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਲੋਕ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੂਜਦੇ, ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਘਰ, ਔਰਤਾਂ, ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਠੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਦੁਲਭ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਸਰੀਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਲਤ ਸੋਚ ਕਾਰਨ, ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਅਜੇਤ, ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੋਹ-ਭੂਲ ਵਿੱਚ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੇ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਅਨੇਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ। ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਰਗੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, 'ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ' ਬਣਿਆ, ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਤੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਘੁੰਮਿਆ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਲਾਲਚ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਭੁੱਖ ਰਹੀ; ਪਰ ਤੂੰ, ਜੋ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਚੂਹੇ ਦੇ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਚਾਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥਾਂ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, 'ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਕਾਲ ਦੀ ਅਟੱਲ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਹੀ ਸਰੀਰ ਗੰਦ, ਕੀੜੇ ਜਾਂ ਸੁਆਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਚੌਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਧਰਤੀ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਸੋਹਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠਿਆ, ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ, ਤਦ ਵੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਘਰ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਜੋ ਤਪ ਕਰਦਾ, ਭੋਗ ਛੱਡ ਕੇ, ਦਾਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, 'ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂ,' ਤੇ ਪਿਆਸ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਮਾਇਆ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਮਝਾਈ।