ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੋਚ ਉੱਭਰੀ ਕਿ ਹੋਰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਵ੍ਰਜ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਪਿਆਰ ਦੀ ਡੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਿਆਗਣੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—even ਜੇ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿੱਤਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਉਦੇਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਰਦ-ਔਰਤ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ—ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਠਾਸ ਲਈ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਵੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਜਦ ਗਿਆਨ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੰਡਿਤ ਵੀ, ਜਦ ਦੱਖਣਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਉਸ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਫਲ ਮੁੱਕ ਜਾਣ; ਮਹਿਮਾਨ ਵੀ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਿਰਣ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦ ਉਹ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਮੀ ਵੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਸਾਰੇ ਗੋਵਿੰਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਦੂਤ ਉਦ੍ਧਵ ਆਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਕਰਤਬ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਬੇਝਿਝਕ ਰੋ ਪੈਂਦੀਆਂ, ਤੇ ਬਚਪਨ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ, ਜਦ ਇੱਕ ਮਧੁਮੱਖੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਲਗਨ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਮਧੁਮੱਖੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਦੂਤ ਸਮਝ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿ ਪਈ: ‘‘ਓ ਮਧੁਮੱਖੀ, ਝੂਠੇ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਮੇਰੀ ਵੈਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੁਹ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਸੀਨੇ ਦੇ ਗੁਲਾਬੀ ਰੇਸ਼ਮ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਮੁੱਛਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੰਗ ਲਾ ਗਈ ਹੈ। ਜਾ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਮਾਣਵੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤੂੰ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਡਲੀਆਂ ਵਿਚ ਹਾਸੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈਂ।’’ ਉਹ ਗੋਪੀ ਆਖਦੀ ਹੈ: ‘‘ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੋਠਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਮਿੱਠੀ ਰਸਨਾ ਚਖਾ ਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਪਦਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਕਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਖੋ ਗਿਆ ਹੈ?’’ ਫਿਰ ਉਹ ਗੋਪੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ: ‘‘ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਛੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਗਾ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਜਾ, ਉਸਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।’’ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ: ‘‘ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁਰਗ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ, ਉਸ ਲਈ ਅਣਪਹੁੰਚੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਮੋਹਕ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਚੰਚਲ ਭੌਂਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵੰਞਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਪੂਜਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਨਿਮਾਣੀਆਂ ਹਾਂ; ਪਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।’’ ਉਹ ਮਧੁਮੱਖੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ: ‘‘ਉਸਦੇ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲੈ; ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਆਈ ਹੈਂ, ਮਨਾਵਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?’’ ਉਹ ਗੋਪੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ‘‘ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋਈਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬਲੀ ਵਰਗਾ ਮਹਾਬਲੀ ਵੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥੀਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਹੋ ਗਿਆ ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਚੱਕਰ; ਪਰ ਉਸਦੇ ਕਰਤਬਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਭੁਲਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ।’’ ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ: ‘‘ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਉਸਦੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਰਸ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੁਖ-ਸੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਗਰੀਬੀ ਵਿਚ ਹੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।’’ ਫਿਰ ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ: ‘‘ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਠੱਗਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਚੂਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮੂਰਖ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਾਂ, ਹਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ। ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਨਖਾਂ ਦੇ ਛੋਹ ਦੀ ਤੀਖੀ ਚੋਟ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾ, ਓ ਦੂਤ!’’ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੋਪੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ: ‘‘ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਆਈ ਹੈਂ, ਪਿਆਰੇ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਹੋਈ? ਦੱਸ, ਤੂੰ ਕੀ ਲੈਣ ਆਈ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਆਦਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਜਾਵੇਂਗੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਸਦਾ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ?’’ ਉਹ ਪੁੱਛਦੀਆਂ ਹਨ: ‘‘ਕੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਮਥੁਰਾ ਵਿਚ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦੇ ਘਰ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਕਦੇ ਸਾਨੂੰ, ਆਪਣੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਨੂੰ, ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ, ਸੁਗੰਧੀ ਭਰਿਆ ਬਾਂਹ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇਗਾ?’’ ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ‘‘ਉਦ੍ਧਵ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਤਰਸ ਭਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ...’’ ਉਦ੍ਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘‘ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਚਮੁੱਚ ਧੰਨ ਹੋ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸੁਦੇਵ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵਰਤ, ਤਪ, ਯੱਗ, ਪਾਠ, ਅਧਿਐਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਯਮਤਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਭਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਗਈ। ਤੁਹਾਡੀ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਅਤੁੱਲ ਭਗਤੀ ਜੋੜ ਲਈ, ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।’’ ਉਦ੍ਧਵ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ: ‘‘ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ, ਸਰੀਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਇਹ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਵਿਛੋੜੇ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ; ਤੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ।’’ ਉਦ੍ਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘‘ਹੁਣ ਉਹ ਪਿਆਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਲਿਆਇਆ ਹਾਂ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇਗਾ।’’ ਉਦ੍ਧਵ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣਾਇਆ: ‘‘ਮੇਰਾ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜਾ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਹਰ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਾਂ।’’ ‘‘ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਤੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹਾਂ। ਆਤਮਾ ਗਿਆਨ ਰੂਪ, ਪਵਿੱਤਰ, ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਸੁਤ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਝੂਠੇ ਹਨ—ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕੋ, ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਾਲੇ ਰਹੋ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋਗ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ: ਤਿਆਗ, ਤਪ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਤੇ ਸੱਚਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਅਸਲ ਵਿਚ, ਮੈਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਆਰਾ, ਜੇਕਰ ਦੂਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਸਦੀਵੀ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕੋ। ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਦ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਉਨਾ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।’’ ‘‘ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਸਭ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ। ਜਿਹੜੇ ਧੰਨਵੰਤ ਲੋਕ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਖੇਡਦਾ ਸੀ, ਰਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀਆਂ ਵੀਰਤਾ ਭਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।’’ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ‘‘ਜਦ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਦ੍ਧਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਨੇਹਾ ਲਿਆਇਆ ਹੈ।’’ ਗੋਪੀਆਂ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ: ‘‘ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਚੰਗੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਟ ਕংস, ਜੋ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਸੀ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਤੇ ਅਚੂਤ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਹੁਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਓ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਕੀ ਗਦਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ, ਲਜਜਾ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ?’’ ‘‘ਉਹ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਭੇਦ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ?’’ ‘‘ਓ ਮਹਾਨ, ਕੀ ਗੋਵਿੰਦ, ਜਦ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ, ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ?’’ ‘‘ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਜਦ ਉਹ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਮਲ, ਚੰਬੇ ਤੇ ਚੰਦਨੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ, ਰਾਸ ਰਚਦਾ ਸੀ, ਗੁੰਗਰੂਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਵਿਚ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਾਨੂੰ ਸੁਹਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਸੀ?’’ ‘‘ਕੀ ਦਸ਼ਾਹਰ੍ਹਾ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਮੁੜ ਇੱਥੇ ਆਵੇਗਾ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਛੋਹ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਮੀਂਹ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ?