ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਕਿ ਕੀ ਸਾਡਾ ਗੋਵਿੰਦ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੇਗਾ? ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਸੋਹਣੇ ਨੱਕ, ਹੱਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੇਖ ਸਕਾਂਗੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅੱਗ, ਤੂਫ਼ਾਨ, ਮੀਂਹ, ਜੰਗਲੀ ਸਾਂਡ, ਸੱਪ, ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਖਤਰਨਾਕ ਹਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੱਕ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਵਿਰਲੇ ਕਰਤਬ, ਚੰਚਲ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਹੱਸਣ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਨਚਰੀਆਂ ਢੀਲੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਖੇਡਦੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਇਲਾਹੀ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਕਮਸ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਕਤ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮੱਲਾਂ ਨੂੰ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ—ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ, ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਮਾਰ ਦਿਤਾ। ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਤਣੇ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਰਗੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ, ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਟੋੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ। ਪ੍ਰਲੰਭ, ਧੇਨੁਕ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਤ੍ਰਿਣਾਵਰਤ, ਬਕ ਆਦਿਕ ਜੋ ਦਾਨਵ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੰਦ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਹ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੂਕ ਹੋ ਬੈਠੇ। ਯਸ਼ੋਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕੰਮ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਤਨ ਭੀਜ ਗਏ। ਨੰਦ ਤੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੀ ਇਸ ਅਤੁੱਟ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਧਵ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਤੁਟ ਆਨੰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਤੁਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡ਼ੀਏ ਜੀਵ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਨਾਰਾਇਣ, ਸਭ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ। ਰਾਮ ਤੇ ਮੁਕੁੰਦ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਗਰਭ ਹਨ, ਵਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਤੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਨਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜੇ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਭੀ ਆਪਣਾ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਤੁਹਾਡੀ ਵੱਡੀ ਕਮਾਈ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਅਚ੍ਯੁਤ, ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣਗੇ। ਕਮਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਾਤਵਤਾਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ, ਮਾਰ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰੇਗਾ। ਸੋ, ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਓ, ਦੁਖ ਨਾ ਕਰੋ; ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਵੇਖੋਗੇ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਵੱਡਾ, ਨਾ ਛੋਟਾ, ਨਾ ਬਰਾਬਰ, ਨਾ ਅਸਮਾਨ—ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਨਾ ਮਾਪੇ, ਨਾ ਪਤਨੀ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਆਪਣਾ, ਨਾ ਪਰਾਇਆ, ਨਾ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਜਨਮ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ ਲੀਲਾ ਵੱਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸਤ, ਰਜ, ਤਮ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਲਯਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਓ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਜੀਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਤਮਾ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਤੇ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ, ਸੁਣਦੇ, ਪੁਰਾਣਾ, ਨਵਾਂ, ਚੱਲਦਾ ਜਾਂ ਅਡੋਲ, ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਛੋਟਾ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ-ਕਰਦਿਆਂ, ਨੰਦ ਜੀ ਦੀ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਗਾਂਵ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਠੀਆਂ, ਦੀਵੇ ਵੇਖੇ, ਘਰ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਮਥਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ 'ਚ ਚੂੜੀਆਂ ਤੇ ਹਾਰ ਚਮਕਦੇ, ਰੱਸਾ ਖਿੱਚਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਰ, ਛਾਤੀ, ਗਲਬੰਦ, ਕੰਨ ਦੇ ਕੁੰਡਲ ਹਿਲਦੇ, ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਲਾਲ ਕੁੰਕਮ ਲੱਗਿਆ ਚਮਕਦਾ। ਜਦ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕਮਲ-ਨੈਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅੰਬਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀਆਂ, ਦਹੀਂ ਮਥਣ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਰੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਨੰਦ ਜੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਰਥ ਵੇਖੀ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ?" ਕੀ ਅਕਰੂਰ ਆ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ, ਜੋ ਕਮਸ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੈਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਮਥੁਰਾ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ? ਉਹ ਸਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹੜਾ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇਗਾ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਧਵ, ਆਪਣੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਦ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਦੂਤ ਉਧਵ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਾਜ਼ਾ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਪਾਇਆ, ਮੁੱਖ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜਿਆ, ਕੰਨ ਦੇ ਕੁੰਡਲ ਚਮਕਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਸੇਵਕ ਹੋ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇ; ਸਾਕਾ-ਸੰਬੰਧ ਤੋੜਣਾ ਕਿਸੇ ਤਪਸਵੀ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਸਤੀ ਕਿਸੇ ਲਾਭ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਲਾਭ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਰਦ-ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ। ਜਦ ਗਰੀਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾ ਵਿਸ਼ਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀਆਂ; ਰਾਜਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾ ਪ੍ਰਜਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ; ਵਿਦਿਆ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ; ਦਾਨ ਮਿਲੇ, ਪੰਡਿਤ ਵੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ। ਪੰਛੀ ਫਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਦਰਖ਼ਤ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ; ਮਹਿਮਾਨ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਘਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ; ਹਿਰਣ ਜੰਗਲ ਸੜਣ ਤੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ; ਭੋਗ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੇਮੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਧਵ ਆਏ, ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਗੋਵਿੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਬੈਠੀਆਂ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਕਰਤਬ ਗਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਰੋਂਦੀਆਂ, ਬਿਨਾ ਲਾਜ਼ ਦੇ, ਬਚਪਨ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ। ਫਿਰ, ਜਦ ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵੇਖੀ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਦੂਤ ਵਾਂਗ ਮੰਨ ਲੈਣੀ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੀ...