ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ, “ਕੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਗਵਾਲਿਆਂ, ਪਿੰਡ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ, ਗਾਂਵਾਂ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਅਤੇ ਉਸ ਪਿਆਰੇ ਗਿਰਿ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?” ਉਹ ਲੋਚਦੇ ਰਹੇ, “ਕੀ ਗੋਵਿੰਦ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਆਏਗਾ, ਚਾਹੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ? ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਉਸਦਾ ਉਹ ਸੋਹਣਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ ਅਤੇ ਹੱਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗੇ।” ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ, “ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ, ਤੂਫਾਨਾਂ, ਮੀਂਹਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਸਾਂਡਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾ ਅਪਾਰ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੋਂ—ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ—ਸਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬਚਾਇਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ।” ਜਦੋਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਵਿਰਲੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੰਚਲ ਨਿਗਾਹਾਂ, ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਖੋ ਜਾਂਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਰਨ ਚਲਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਖੇਡਦੇ ਵੇਖਦੇ—ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ। ਨੰਦ ਜੀ ਸੋਚਦੇ, “ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਰਗਾਚਾਰਜ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।” ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਕਾਂਸ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਕਤ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਤਾੜ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਰਗੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ, ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਟੋੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉਠਾ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਕਿ ਪ੍ਰਲੰਭ, ਧੇਨੁਕ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਤ੍ਰਿਣਾਵਰਤ, ਬਕਾ ਆਦਿਕ ਜੋ ਦੈਤ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚ ਨੰਦ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਯਸ਼ੋਦਾ ਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸੁਣਦੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਸਿੰਨੇ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਅਤੁੱਟ ਪ੍ਰੀਤ ਦੇਖ ਕੇ ਉਦ੍ਧਵ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਆ ਗਈ। ਉਹ ਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਨਾਰਾਇਣ, ਸਭ ਦਾ ਆਚਾਰਯ, ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਤੇ ਮੁਕੁੰਦ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਚਾਹੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਉਦ੍ਧਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੈ—ਤੁਹਾਡੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਕੀ ਪੂੰਜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਅਚੁਤ, ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਵਪਾਸ ਵ੍ਰਜ ਆਉਣਗੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣਗੇ। ਕਾਂਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਾਤਵਤਾਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ, ਮਾਰ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਵੇਖੋਗੇ। ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਕੋਈ ਵਧੀਆ, ਨਾ ਘਟੀਆ, ਨਾ ਬਰਾਬਰ, ਨਾ ਅਸਮਾਨ; ਉਹ ਸਭ ਤੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਨਾ ਮਾਂ-ਪਿਓ, ਨਾ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਆਪਣਾ-ਪਰਾਇਆ, ਨਾ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਜਨਮ। ਉਸ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ; ਫਿਰ ਵੀ, ਖੇਡ ਲਈ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਸਤ, ਰਜ, ਤਮ ਗੁਣ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਲਯਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਜਨਮਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭੰਬੀ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹਿਲਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਐਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਕਰਤਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਾ ਕਰਤਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹਰੀ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਾ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੇ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪੁਰਾਣਾ-ਨਵਾਂ, ਅਡੋਲ ਜਾਂ ਚਲਾਇਤ, ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਛੋਟਾ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਗੱਲ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਨੰਦ ਜੀ ਲਈ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਜਾਗ ਪਈਆਂ, ਦੀਵੇ ਵੇਖੇ, ਘਰ ਦੇ ਠਾਕੁਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਦਹੀਂ ਮਥਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਗਣ, ਹਾਰ, ਕਮਰ ਤੇ ਗਲਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਰੱਸੀ ਖਿੱਚਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ, ਗਲਾਂ, ਗਾਲ ਤੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਲਾਲ ਕੁੰਕਮ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦਹੀਂ ਮਥਣ ਦੀ ਧੁਨੀ ਵਿਚ ਰਲ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀ ਨੰਦ ਜੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਸੁਵਰਨ ਰਥ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਰਥ ਕਿਸਦਾ ਹੈ?” “ਕੀ ਅਕੂਰ ਆ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ, ਜੋ ਕਾਂਸ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਥੁਰਾ ਲੈ ਗਿਆ?” “ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇਗਾ?” ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਪੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਦ੍ਧਵ, ਆਪਣੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਦ੍ਧਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਨ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ—ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਤਾਜ਼ਾ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਪੀਲਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਹਾਰ, ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਕੰਨ ਫੁੱਲ। ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ, “ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਯਾਦਵ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਦੂਤ ਹੋ, ਮਾਲਕ ਵਲੋਂ ਭੇਜੇ ਹੋ, ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਆਏ ਹੋ।” “ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵ੍ਰਜ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਆਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਛੱਡਣਾ ਸਾਧੂ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ।” ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ, “ਦੋਸਤੀ ਵੀ ਕੰਮ ਲਈ ਹੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਰਦ-aurਤਾਂ ਜਾਂ ਭੰਬੀਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਨਾਤਾ। ਜਦੋ ਲੋੜ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਵੈਸ਼ਿਆ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ, ਪਰਜਾ ਅਸਮਰਥ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ, ਤੇ ਪੰਡਿਤ ਦੱਖਣਾ ਲੈ ਕੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਫਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਰੁੱਖ, ਮਹਿਮਾਨ ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ, ਹਿਰਣ ਜੰਗਲ ਸੜਨ ਤੇ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੁਖ ਲੈ ਕੇ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਦੇਹ ਗੋਵਿੰਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਉਦ੍ਧਵ ਦੇ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਗਾ ਕੇ, ਬੇਝਿਝਕ ਰੋ ਪੈਂਦੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਚਪਨ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ।