ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਹਰੀਕਸ਼ੇਤਰ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਸ਼੍ਰੀਰੰਗ, ਸੇਤੁਬੰਧ ਆਦਿ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਲਾਂ ’ਚ ਵੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਲੀਯੁਗ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਰਮ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਸੱਚ, ਤਪ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਦਇਆ ਤੇ ਦਾਨ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੇਟ ਭਰਨ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ, ਅਸਮਰਥ, ਤੇ ਬੇਨਸੀਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਚੰਗੇ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪਖੰਡ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਘਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਲੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਨਾ ਕੋਈ ਯੋਗੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਸਿੱਧ, ਨਾ ਗਿਆਨੀ, ਨਾ ਹੀ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਕਲੀਯੁਗ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਸਾਰੇ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਡਰ ਹੈ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਕਰਕੇ ਕਲੀਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਾਮੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਖੀਰ, ਮੈਂ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਦੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵੇਖਿਆ—ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਥੱਕਿਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਦੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਪੁਰਸ਼ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਔਰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਤੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਖੇ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਂਸਲਾ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦੂਰੋਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਖਾਂ, ਮੈਂ ਉਤਸ਼ੁਕਤਾ ਨਾਲ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤ ਉੱਠ ਕੇ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਬੋਲੀ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਠਹਿਰੋ ਤੇ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇਹ ਦੋ ਪੁਰਸ਼ ਕੌਣ ਹਨ? ਇਹ ਕੰਵਲ-ਨੈਨੀ ਔਰਤਾਂ ਕੌਣ ਹਨ? ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ।” ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਭਕਤੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਦੋ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ। ਹੁਣ ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ। ਪਰ, ਭਾਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਕਰਣਾਟਕ ਵਿੱਚ ਵਧੀ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੇ ਗੁਜਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਕਲੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਕੁਪਥੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬੇਬਸ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਆਈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਗਈ, ਪਰਮ ਉਮਰ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਵਰਗੀ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਥੱਕ ਕੇ ਨਿਥੱਲੇ ਪਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਸਤਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ? ਇਹ ਉਲਟ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੌਜਵਾਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੈਰਾਨ ਹੈ; ਦੱਸੋ, ਹੇ ਯੋਗ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਭਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋ, ਹਰੀ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਕਰੇਗਾ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਗਲੇ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਬੇਟੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਹ ਜੋਗ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਲੀਯੁਗ ਨੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਜੋਗ ਮਾਰਗ ਤੇ ਤਪਸਿਆ ਨੂੰ ਗਾਇਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਅਘਾਸੁਰ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਝੂਠ ਤੇ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਪੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ। ਇਹ ਚੁਹੜ ਬਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਸਾਲੋਂ ਸਾਲ, ਆਸਾ ਦੀ ਕੋਈ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਲੋਕ ਮੋਹ ਵਿਚ ਅੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗਤਾ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ ਹੋ। ਪਰ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਈ। ਵਾਹ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ! ਇੱਥੇ ਭਕਤੀ ਵੀ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਤਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।” ਭਕਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਲੀਯੁਗ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ? ਜਦੋਂ ਕਲੀ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਦਇਆਲੁ ਹਰੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬੇਟੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤੇ ਤੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੁਕੁੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕਲੀ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਗਵਿਜਯ ਦੌਰਾਨ ਕਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਪਾਉਣ ਆਇਆ; ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁ ਮੱਖੀ ਵਾਲਾ ਮਧੁ ਲੈ ਕੇ ਮੱਖੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ, ਕਲੀਯੁਗ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਅਤੇ ਭਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ।