ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਵ੍ਰਜ ਦਾ ਸੁਹਾਵਾਂ ਗਾਂਵ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਵਨ, ਸੂਰਜ-ਉਪਾਸਨਾ, ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਗਾਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂਪ, ਦੀਵੇ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਸੁਗੰਧ ਫੈਲਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਰੀਂ ਪਾਸਿਆਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਹੰਸਾਂ, ਬਗਲਿਆਂ ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਦ੍ਧਵ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਨੰਦ ਬਾਬਾ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਨੰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਖੁਆਇਆ, ਨਰਮ ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ, ਅਤੇ ਜਦ ਫਿਰਕਟਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਦਬਾ ਕੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਾਡਾ ਮਿੱਤਰ, ਸੂਰਪੁਤ੍ਰ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੈ? ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਹੈ? ਉਹ ਸਾਡੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਹੈ?” ਨੰਦ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਕংস, ਜੋ ਸਦਾ ਸਾਧੂ ਯਾਦਵਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਕੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਦੋਸਤ, ਗੋਆਲੇ, ਪਿੰਡ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ, ਗਾਵਾਂ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਤੇ ਗਿਰਿਰਾਜ ਨੂੰ? ਕੀ ਗੋਵਿੰਦ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਗੇ? ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ, ਮੋਹਕ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਾਂਗੇ।” “ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ, ਤੂਫ਼ਾਨ, ਮੀਂਹ, ਜੰਗਲੀ ਸਾਂਡਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਅਣਪਾਰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ—ਹੱਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਵੀਰਤਾ ਭਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੁਲਬਲੀ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਹਾਸਾ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੀਆਂ ਸਭ ਕਰਮ-ਕਿਰਤਾਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਖੇਡਦੇ ਵੇਖਿਆ।” “ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਰਾਮ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ, ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਗ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗਾ ਮੁਖ, ਕਮਲ ਨੈਤਰ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ, ਕਮਜ਼ ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੇ ਬਲ, ਮੱਲਾਂ ਨੂੰ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਉਹ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਤਾਲਾਂ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਵਰਗੇ ਸਨ, ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ; ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕਿਆ। ਪ੍ਰਲੰਭ, ਧੇਨੁਕ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਤ੍ਰਿਣਾਵਰਤ, ਬਕ ਆਦਿਕ ਅਨੇਕ ਦੈਤ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦੇ ਰਹੇ, ਇਥੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ।” ਇਹ ਸਭ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ, ਨੰਦ ਬਾਬਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਪ੍ਰੇਮ-ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਯਸ਼ੋਦਾ ਮਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਆਈਆਂ, ਤੇ ਮਾਂ-ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਈ। ਨੰਦ ਤੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੀ ਐਸੀ ਅਤੁੱਟ ਪ੍ਰੀਤੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਦ੍ਧਵ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਨੰਦ ਨੂੰ ਬੋਲੇ, “ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਐਸੇ ਨਾਰਾਇਣ, ਸਭ ਦਾ ਆਚਾਰਯ, ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ। ਰਾਮ ਤੇ ਮੁਕੁੰਦ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਯੋਨੀ ਹਨ—ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਦੇ ਆਦਿ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ।” “ਉਹ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ—even ਜੇ ਮਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ—ਕੋਈ ਮਨ ਲੀਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਮਈ, ਉੱਚੀ ਪਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਦਿਲੋਂ ਲੀਨ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਹੋਰ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਪੂੰਜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?” “ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਅਚੁਤ, ਸਾਤ੍ਵਤਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੁੱਟ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣਗੇ। ਕਮਜ਼, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਾਤ੍ਵਤਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਮੱਧ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲਣ ਵੇਲੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰੇਗਾ। ਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗ, ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰੋ; ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਵੇਖੋਗੇ। ਉਹ ਤਾਂ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ।” “ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ, ਕੋਈ ਅਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ, ਨਾ ਛੋਟਾ, ਨਾ ਬਰਾਬਰ, ਨਾ ਘਟ; ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਨਾ ਮਾਂ-ਪਿਓ, ਨਾ ਪਤਨੀ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ-ਪੁਤਰੀ, ਨਾ ਆਪਣਾ-ਪਰਾਇਆ, ਨਾ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਜਨਮ ਕੁਝ ਵੀ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ, ਲੀਲਾ ਲਈ, ਉਹ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।” “ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਤ, ਰਜ, ਤਮ ਤੀਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ, ਰਚਦਾ, ਸੰਭਾਲਦਾ, ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਆਪ ਅਜਨਮਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭੌਰੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਘੁੰਮਦਾ ਤੇ ਉਲਝਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕਰਤਾਪਨ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਕਰਤਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।” “ਉਹ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ; ਹਰੀ ਤਾਂ ਸਭ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਤਮਾ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਤੇ ਸਰਵ-ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ, ਸੁਣਦੇ, ਪੁਰਾਣਾ, ਨਵਾਂ, ਹਿਲਦਾ, ਅਡੋਲ, ਵੱਡਾ, ਛੋਟਾ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਨੰਦ ਤੇ ਉਦ੍ਧਵ ਲਈ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਉੱਠੀਆਂ, ਦੀਵੇ ਵੇਖੇ, ਘਰ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਦਹੀਂ ਮਥਣ ਲਈ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਚੂੜੀਆਂ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ, ਰੱਸਾ ਖਿੱਚਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਰਾਂ, ਛਾਤੀਆਂ, ਹਾਰ, ਕੰਨ-ਬਾਲੇ ਹਿਲਦੇ, ਗਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਗਲ੍ਹੀਆਂ ਲਾਲ ਕੁੰਕਮ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਜਦ ਉਹ ਵ੍ਰਜ-ਵਧੂਆਂ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਦੀ ਗੀਤ-ਗਾਇਨ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀਆਂ, ਦਹੀਂ ਮਥਣ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ, ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀ ਨੰਦ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰਥ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਰਥ ਹੈ? ਕੀ ਅਕ੍ਰੂਰ ਆਇਆ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ, ਜੋ ਕਮਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਥੁਰਾ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ? ਉਹ ਸਾਡੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਸਾਡੀ ਕਿਹੜੀ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇਗਾ?” ਐਸਾ ਆਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਦ੍ਧਵ, ਆਪਣੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਸਤੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ—ਲੰਮੇ ਬਾਹਾਂ, ਤਾਜ਼ਾ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਕਮਲ-ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਚਿਹਰਾ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ, ਚਮਕਦੇ ਕੰਨ-ਬਾਲੇ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, “ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਯਾਦਵ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੋ, ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ, ਮਾਲਕ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਰਜ ਕਰਨ।