ਇੱਕ ਵਾਰ, ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ – ਤਗੜੇ ਬਲਦਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰਜਾਂ, ਜੋ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਲਈ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਲਾਹਾਂ। ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਚਿੱਟੇ ਵਛੇ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ, ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਸਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿਠੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਪੀਆਂ, ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਗਵਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਲਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਤਬ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਮਹਿਮਾਨ, ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ; ਧੂਪ, ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਰ ਰੌਸ਼ਨ ਸਨ। ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਾਗਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਦਾ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਗੂੰਜਦਾ, ਅਤੇ ਪਾਂਡੀਆਂ, ਹੰਸਾਂ, ਬਗਲਾਂ ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਝੀਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਨੰਦ ਜੀ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਉਧਵ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਨੰਦ ਨੇ ਉਧਵ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਾਂਗੂ ਭਾਵ ਭਰਿਆ ਆਲਿੰਗਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਧਵ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਖਵਾਇਆ, ਨਰਮ ਪਾਟ ਤੇ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੇਰ-ਮੰਗੀ ਪੁੱਛੀ। ਨੰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਾਡਾ ਮਿੱਤਰ, ਸੂਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਠੀਕ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਤਕਲੀਫ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਦੋਸਤੀ ਵਿਚ ਅਟਲ?" ਨੰਦ ਨੇ ਆਤਮ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਦੁਸ਼ਟ ਕংস, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਦਵਾਂ ਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।" "ਕੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ – ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਗਵਾਲਾਂ, ਪਿੰਡ, ਪਿਆਰੇ, ਗਾਂਵਾਂ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਤੇ ਪਹਾੜ?" ਨੰਦ ਨੇ ਆਸ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਗੋਵਿੰਦ ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਸਾਡੀ ਸੰਗਤ ਵੇਖਣ ਆਵੇਗਾ? ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੀ ਨੱਕ ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਵੇਖਾਂਗੇ।" "ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ, ਤੂਫ਼ਾਨ ਤੇ ਮੀਂਹ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਸੱਪ, ਤੇ ਨਾ-ਪਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖਤਰੇ– ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ– ਸਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਬਚਾਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਵਿਰਲੇ ਕਰਤਬ, ਪਿਆਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਹਾਸੇ ਤੇ ਬੋਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਡਾ ਹਰ ਕੰਮ ਢੀਲਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਸਾਡਾ ਮਨ ਉਹ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ– ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ– ਜਿੱਥੇ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਡਦੇ ਵੇਖਿਆ।" "ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ, ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦੇਵ-ਕਰਤਬ ਲਈ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।" "ਕংস, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਕੁਸ਼ਤੀਬਾਜ਼ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ– ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਤਨ, ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਤੜੀ ਦੇ ਪੇੜ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਪਹਾੜ ਚੁਕਿਆ।" "ਪ੍ਰਲੰਬਾ, ਧੇਨੁਕਾ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਤ੍ਰਿਨਾਵਰਤ, ਬਾਕਾ ਤੇ ਹੋਰ– ਇਹ ਦੈਤ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦੇ ਸਨ, ਇੱਥੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰੇ।" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨੰਦ ਜੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਲੋਚਨ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਪੈ ਗਿਆ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।" ਯਸ਼ੋਦਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਮਾਂ-ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਤਨ ਗੀਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਨੰਦ ਤੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਧਵ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨੰਦ ਨੂੰ ਬੋਲੇ, "ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ, ਹੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰਾਏਣ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਦੋਵੇਂ– ਰਾਮ ਤੇ ਮੁਕੁੰਦ– ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਜਣਨੀ ਹਨ: ਪੁਰਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਰਵਤੱਤਾ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ।" "ਉਸ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਲਾ ਲਵੇ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਕਰਮ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ– ਉਹ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉੱਚੀ ਪਥ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਨਾਰਾਏਣ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮਰਤ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ– ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਦਿਲੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਕੋਈ ਪੂਣ ਨਹੀਂ।" "ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਅਚਯੁਤ, ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵ੍ਰਜ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣਗੇ।" "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ, ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਕংস ਨੂੰ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਜਰੂਰ ਪੂਰਾ ਕਰੇਗਾ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋਵੋ; ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਵੇਖੋਗੇ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ।" "ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ, ਕੋਈ ਨਫ਼ਰਤ, ਨਾ ਉੱਚਾ, ਨਾ ਹੇਠਾਂ, ਨਾ ਬਰਾਬਰ, ਨਾ ਅਣ-ਬਰਾਬਰ; ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ-ਜਿਹਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਆਪਣਾ, ਨਾ ਪਰਾਇਆ, ਨਾ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਜਨਮ।" "ਉਸ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਮਿਲੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਕਰਤਬ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ, ਖੇਡ ਲਈ, ਉਹ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਤ, ਰਜ, ਤੇ ਤਮ ਗੁਣ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਕੇ, ਉਹ ਰਚਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਜਨਮਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਕੁਝ ਘੁੰਮਦਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਕਰਤ੍ਰਤਵ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ; ਪ੍ਰਭੂ ਹਰੀ ਸਭ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਤਮਾ, ਪਿਤਾ, ਮਾਂ ਤੇ ਰਾਜਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪੁਰਾਣਾ, ਨਵਾਂ, ਭਵਿੱਖ, ਥਿਰ ਜਾਂ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਛੋਟਾ– ਅਟੱਲ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਨੰਦ ਜੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਲਈ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ। ਗੋਪੀਆਂ ਉਠੀਆਂ, ਦੀਵੇ ਵੇਖੇ, ਘਰ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਦਹੀਂ ਮਥਣ ਲਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਬਾਂਹ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ, ਰੱਸਾ ਖਿੱਚਦਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਰ, ਸਤਨ, ਹਾਰ ਤੇ ਕਨਫੇ ਉਲਝਦੇ, ਗਲ੍ਹਾ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਚਿਹਰੇ ਲਾਲ ਕੁੰਕਮ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜਦ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਗਾ ਰਹੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀਆਂ, ਦਹੀਂ ਮਥਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਵਾਸੀ ਨੰਦ ਜੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਰਥ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਰਥ ਹੈ?" "ਕੀ ਅਕਰੂਰ ਆ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ, ਜੋ ਕংস ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਮਥੁਰਾ ਲੈ ਗਿਆ?