ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਜਨਾਰਦਨ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਦੱਸੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰੀਏ?" ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਸਾਡੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਓ।" ਯਮਰਾਜ ਨੇ "ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼" ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਆਚਾਰਯ ਜੀ ਨੂੰ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਆਦਰਯ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਗੁਰੁਦੱਖਣਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, "ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ, ਹੇ ਵੀਰੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਕੀਰਤੀ ਨਿਰਮਲ ਰਹੇ, ਤੇ ਜੋ ਵੇਦ ਵਿਦਿਆ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖੀ, ਉਹ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਰਹੇ।" ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਹ ਰਥ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਐਸਾ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੈਵ ਤੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ, 64 ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਗਾਉਣਾ, ਵਾਦ-ਵਾਦਨ, ਨਚਣਾ, ਅਭਿਨਯ, ਚਿੱਤਰਕਲਾ, ਕਟਾਈਆਂ, ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਜਣੇ, ਦੰਦ, ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਫਰਸ਼, ਸੌਣ-ਅਸਥਾਨ, ਜਲ-ਵਾਦਨ, ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣਾ, ਵਿਅੰਜਨ ਕਲਾ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਗੁੰਥਣਾ, ਸਿਰ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਵਸਤ੍ਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਕੰਨ-ਫੁੱਲ ਬਣਾਉਣਾ, ਸੁਗੰਧ ਮਿਲਾਉਣਾ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਜਾਦੂ ਦੇ ਖੇਡ, ਕੁਸ਼ਤੀ, ਹਥਲਾਈ, ਭੋਜਨ ਪਕਾਉਣਾ, ਪਾਨੀਯਾਂ ਤੇ ਮਦਿਰਾ ਬਣਾਉਣਾ, ਸੂਈ ਕੰਮ, ਧਾਗਾ ਖੇਡ, ਪਹੇਲੀਆਂ, ਸ਼ਲੋਕ, ਤਿੱਖੀ ਬੋਲੀ, ਪਾਠ, ਨਾਟਕ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੇਖਣਾ, ਕਾਵਿ ਪਹੇਲੀਆਂ, ਚਟਾਈਆਂ, ਕੱਸੀ, ਲੱਕੜ ਦਾ ਕੰਮ, ਵਾਸਤੁ ਕਲਾ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪਰਖ, ਧਾਤੂ ਵਿਦਿਆ, ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਰੰਗ, ਖਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ, ਤੋਤਿਆਂ ਤੇ ਮੈਨਾ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣਾ, ਸਫਾਈ, ਵਾਲ ਬਣਾਉਣੀ ਕਲਾ, ਗੁਪਤ ਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨਕਲ, ਖੇਤਰ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਮਾਲਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਪਛਾਣ, ਯੰਤਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਣਾ, ਇਕੱਠੇ ਪਾਠ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ, ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਹਥ-ਕਲਾਵਾਂ, ਖੇਡਾਂ, ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਤੇ ਛੰਦ, ਵਸਤ੍ਰ ਲੁਕਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਸੇ, ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਖੇਡ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖਿਡੌਣੇ, ਵੈਨਾਇਕੀ, ਵੈਜੈਯਕੀ, ਵੈਤਾਲਿਕੀ ਵਿਦਿਆ ਆਦਿ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਦ੍ਧਵ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਦ੍ਧਵ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਉਦ੍ਧਵ, ਤੂੰ ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਜਾ, ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਲੈ ਕੇ, ਜੋ ਗੋਪੀਆਂ ਮੇਰੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਸਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ।" "ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਸਰੀਰਕ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਕਰਤਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਮੇਰੇ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲਈ, ਉਹ ਗੋਕੁਲ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹਨ।" "ਮੇਰੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਆਸ ਤੇ, ਮੇਰੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਤੇ, ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਚਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" ਉਦ੍ਧਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਲਾਇਆ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਦੇ ਗਾਂਵ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਦ੍ਧਵ ਨੰਦ ਜੀ ਦੇ ਵ੍ਰਜ ਪਹੁੰਚੇ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਰਥ, ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤਗੜੇ ਸਾਂਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦਾਰ ਬੂਲਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਗਾਇਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਿੱਟੇ ਵੱਛੇ ਉੱਡਦੇ, ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ, ਵਾਂਗੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਗਵਾਲੇ ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਲੀਲਾਵਾਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਮਹਿਮਾਨ, ਗਾਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧੂਪ, ਦੀਵੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਰ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਗਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨਾਂ, ਹੰਸ, ਬਗਲੇ ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੋਹਣਾ ਸੀ। ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਨੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਉਦ੍ਧਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਲਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਖਵਾਇਆ, ਨਰਮ ਵਿਛੌਣੇ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ, ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਪੈਰ ਦਬਾ ਕੇ, ਹਾਲ ਚਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। "ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਾਡਾ ਮਿੱਤਰ, ਸ਼ੂਰ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਠੀਕ ਹੈ? ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਟੱਲ ਹੈ?" "ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੁਸਟ ਕਂਸ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮੀਆਂ ਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ।" "ਕੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਮਿੱਤਰ, ਗਵਾਲੇ, ਪਿੰਡ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ, ਗਾਵਾਂ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਅਤੇ ਪਰਬਤ ਨੂੰ?" "ਕੀ ਗੋਵਿੰਦ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਉਸਦਾ ਸੋਹਣਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ ਅਤੇ ਹੱਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੇਖੀਏ?" "ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ, ਤੂਫਾਨ, ਮੀਂਹ, ਜੰਗਲੀ ਸਾਂਡ, ਸੱਪ, ਅਣਪਾਰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ, ਸਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਬਚਾਇਆ।" "ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ੌਰਯ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਿਤਵਨ, ਹਾਸ ਤੇ ਬੋਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਮਨ ਹਰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਸਾਡਾ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ—ਜਿੱਥੇ ਮੁਕੁੰਦ ਨੇ ਪੈਰ ਰੱਖੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਖੇਡਦੇ ਵੇਖਿਆ।" "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਰਾਮ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਗ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।" "ਕੰਸ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਕਤ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਮੁੱਲ੍ਹੇ, ਹਾਥੀ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ।" "ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਤਾੜ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ, ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕਿਆ।" "ਪ੍ਰਲੰਭ, ਧੇਨੁਕ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਤ੍ਰਿਣਾਵਰਤ, ਬਕ, ਆਦਿ—ਇਹ ਦੈਤ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ।" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇੰਝ ਨੰਦ ਬਾਬਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰੇਮ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਬੈਠੇ। ਯਸ਼ੋਦਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਦੇ, ਮਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਭਿੱਜ ਗਈ। ਨੰਦ ਤੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਅਤੁੱਟ ਪਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਦ੍ਧਵ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਨਾਰਾਇਣ, ਸਭ ਦਾ ਆਚਾਰਯ, ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਰਾਮ ਤੇ ਮੁਕੁੰਦ—ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਯੋਨੀ ਹਨ: ਪੁਰੁਸ਼ ਤੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ।