ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜਾ ਜਾਓ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਵਾਂਗੇ, ਜਿਹੜੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।” ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਨੰਦ ਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਢਾੜਸ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ, ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਹਾਰ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੰਦ ਜੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਸੁਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਸੰਸਕਾਰ—ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ—ਪੰਡਤਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਬਛੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਗਾਂ, ਚੰਗੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਗਾਂ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਕਮਸ ਨੇ ਜਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਲਈਆਂ ਸਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗਾਂ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ, ਗਰਗ ਆਦਿ ਕੁਲ-ਆਚਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਵ੍ਰਤ ਲੈ ਕੇ ਗਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਸਰਵਗਿਆਤਾ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ-ਰੂਪ ਗਿਆਨ ਲੁਕਾ ਕੇ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਅਵੰਤਿ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸੰਦੀਪਨੀ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਿਆ ਨੂੰ ਯਥਾ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਪਨਯਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੰਦੀਪਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਉਪਵੇਦ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਆਦਿ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਧਨੁਰਵੇਦ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਨਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ, ਤਰਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਤੇ ਰਾਜ-ਚਲਣ ਦੀ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਸਿਖਾਈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬਲਰਾਮ, ਜਿਹੜੇ ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਹਨ, ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਇਕੋ ਵਾਰੀ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਕੇਵਲ ਚੌਂਠ (64) ਦਿਨਾਂ ਤੇ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਪਕੜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਿਆ ਨੂੰ ਦੱਖਣਾ ਦੇਣ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਮੰਗ ਪੂਛੀ। ਆਚਾਰਿਆ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਬੁੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ, ਦੱਖਣੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਮੰਗਿਆ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨਗਰ ਦੇ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਉਪਹਾਰ ਲਿਆ ਕੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਸਮੁੰਦਰ! ਜਲਦੀ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਦੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਲੈ ਗਈ ਸੀ।” ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਹ ਮਹਾ ਦੈਤ ਪਾਂਚਜਨ, ਜੋ ਸੰਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਲਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ!” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੰਖ ਲੈ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਤੇ ਫਿਰ ਯਮਪੁਰੀ—ਸੰਯਮਨੀ ਨਗਰ—ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਖ ਵਜਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਉੱਚੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ। ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਵੱਡਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਦੱਸੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰੀਏ?” ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਸਾਡੇ ਆਚਾਰਿਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਵਾਪਸ ਦੇ।“ ਯਮਰਾਜ ਨੇ “ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ” ਕਹਿ ਕੇ, ਆਚਾਰਿਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲਿਆ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਚਾਰਿਆ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗੋ।” ਆਚਾਰਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ, ਤੁਹਾਡੀ ਖੁਸ਼ਨਾਮਾ ਯਸ਼ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਰਹੇ।” ਇਉਂ ਆਚਾਰਿਆ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਬਲਰਾਮ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਚਲੇ, ਰਥ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇ ਗੱਜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਧੁਨੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਐਸਾ ਅਨੰਦ ਮਨਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਚੌਂਠ ਕਲਾਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਨ: ਗਾਉਣਾ, ਸਾਜ ਵਜਾਉਣਾ, ਨੱਚਣਾ, ਅਭਿਨੈ ਕਰਨਾ, ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਕੱਟ-ਕੱਟ ਕੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰਨਾ, ਚਾਵਲ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਜਾਵਟਾਂ, ਦੰਦ, ਕੱਪੜੇ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਜਵੇਲਰੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸਜਾਉਣਾ, ਸੌਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਾਜ ਵਜਾਉਣਾ, ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣਾ, ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਰਚਨਾ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣਾ, ਸਿਰ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਭੇਸ ਬਣਾਉਣਾ, ਕੰਨ ਦੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ, ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਮਿਲਾਉਣਾ, ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਣਾ, ਜਾਦੂ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਢੰਗ, ਹਥਲੇਖਾ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਆਟੇ ਦੇ ਵਿਆੰਜਨ, ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਸਿਲਾਈ, ਧਾਗਿਆਂ ਦੇ ਖੇਡ, ਪਹੇਲੀਆਂ, ਛੰਦ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਜ਼ਬਾਨੀ ਕਸਰਤ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਨਾਟਕ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇਖਣਾ, ਕਾਵਿ-ਪਹੇਲੀਆਂ, ਚੱਟਾਈਆਂ ਤੇ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣਾ, ਕਤਾਈ ਤੇ ਬੁਣਾਈ, ਲੱਕੜ ਦਾ ਕੰਮ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਧਾਤੂ ਵਿਦਿਆ, ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਖਾਣਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਬਕਰੇ, ਕੁੱਕੜ ਤੇ ਬਟੇਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਤੋਤਿਆਂ ਤੇ ਮੈਨਾ ਨੂੰ ਬੋਲ ਸਿਖਾਉਣਾ, ਸਫਾਈ, ਵਾਲ ਸਜਾਉਣਾ, ਗੁਪਤ ਸੰਕੇਤ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਨਕਲ, ਖੇਤਰ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਫੁੱਲ ਮਾਲਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਯੰਤਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਜਾਦੂਈ ਚਿੱਤਰ, ਸਮੂਹਿਕ ਪਾਠ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਬਣਾਉਣਾ, ਨਵੀਨ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਖੇਡ ਤੇ ਚਤੁਰਾਈ, ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼, ਛੰਦ ਤੇ ਲਯਾ, ਕੱਪੜੇ ਲੁਕਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ, ਚੁੰਬਕ ਖੇਡ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖਿਡੌਣੀਆਂ, ਵੈਣਯਿਕੀ, ਵੈਜਯਿਕੀ ਤੇ ਵੈਤਾਲਿਕੀ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਦਧਵ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਨ, ਜੋ ਬੜੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ, ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਉਦਧਵ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮਿੱਠੇ ਉਦਧਵ! ਤੂੰ ਵ੍ਰਜਾ ਜਾ, ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਸੁਨੇਹੇ ਦੇ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ। ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਛੱਡ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਕ ਸੁਖ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਚਾਹ ਕੇ ਸੰਸਾਰੀ ਕਰਤਵਾਂ ਛੱਡ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੂਰ ਹਾਂ, ਗੋਕੁਲ ਦੀਆਂ ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਤੇ ਤੜਪ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹਨ, ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।” ਉਧਵ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਲਾ ਕੇ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨੰਦ ਦੇ ਗਾਂਵ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਉਹ ਨੰਦ ਦੇ ਵ੍ਰਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਧਵ ਦਾ ਰਥ ਉਹ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਿਆ ਜੋ ਵਾਪਸੀ ਆ ਰਹੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਡ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਵਾ ਗਾਂਵ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ—ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਲਦ ਉੱਚੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਬਛੜੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਚਿੱਟੇ ਬਛੜੇ ਉਲਾਸ ਨਾਲ ਕੁੱਦ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੁੱਧ ਦੁਹਣ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਵਾਂਸਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਥੇ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਮਿਲ ਕੇ, ਬਲਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਕੰਮ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੋਰ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ।