ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਆਤਮਦੇਵ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਸਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਗਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਦੁਖ ਝਲੇ। ਇਸ ਲਈ, ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਤਮਦੇਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਰਾਗ ਵਿਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਪਰ ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਉਹ ਇਕ ਤਪस्वੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, “ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੋ, ਚਾਹੇ ਜਬਰ ਨਾਲ ਹੀ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਦੁਖ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਰਾਗ ਸੁੱਕਾ ਹੈ; ਪਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਜਦ ਉਹ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਦੇਵ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਦੇਖ ਕੇ, ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਚਿਤ੍ਰਕੇਤੂ ਨੇ ਭੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਲਕੀਰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਦੁਖ ਝਲੇ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚੋ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਕਿਸਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਤਨ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਪਰ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਅੜੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹ ਸਕਦਾ?” ਤਦ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਫਲ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਫਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖਾ ਲੈ, ਫਿਰ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ।” ਉਸ ਨੇ ਪਤਨੀ ਲਈ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦੱਸੇ: ਸੱਚਾਈ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਦਇਆ, ਦਾਨ, ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਖਾਣਾ—ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਾਲਣ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਆਤਮਦੇਵ ਘਰ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਫਲ ਪਤਨੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਕੁਝ ਦਿਨ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਤਮਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਧੁੰਧੁਲੀ, ਮਨ ਵਿਚ ਢੁਕਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੋਈ: “ਮੈਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਪਈ ਹਾਂ; ਇਹ ਫਲ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਖਾਵਾਂਗੀ।” ਉਸ ਨੇ ਆਤਮਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਈ ਡਰ ਦੱਸੇ: “ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਗਰਭ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਪੇਟ ਵਧੇਗਾ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਵੇਗੀ—ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗੀ? ਜੇ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲਣ ਵਾਲਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਕਿਵੇਂ ਬਚੇਗੀ? ਜੇ ਗਰਭ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਅਟਕਿਆ ਰਹੇ, ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲੇਗਾ? ਜੇ ਗਰਭ ਦੁਰੁਸਤ ਨਾ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਜਨਮ ਦੇ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਮੈਂ, ਜੋ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਂ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਂ?” ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਮੈਂ ਹੌਲੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸਹ-ਪਤਨੀ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਲਵੇਗੀ; ਸੱਚ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਤ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਪਾਲਣ ਵਿਚ ਦੁਖ ਹੈ, ਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਵੇਲੇ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਨਿਸ਼ਕੰਨ ਜਾਂ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਲਤ ਸੋਚ ਕਰਕੇ, ਧੁੰਧੁਲੀ ਨੇ ਫਲ ਨਹੀਂ ਖਾਇਆ। ਜਦ ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਖਾ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਖਾ ਲਿਆ।” ਇਕ ਵਾਰੀ, ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆਈ; ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਧੁੰਧੁਲੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।” ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਇਹ ਦੁਖ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਂ, ਭੈਣ?” ਭੈਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਗਰਭਵਤੀ ਹਾਂ; ਜਦ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲਵੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਵਾਂਗੀ।” ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਦੱਸਿਆ, “ਤੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰ, ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ; ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਨ ਦੇ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਲੋਕ ਕਹਿ ਦੇਣਗੇ ਕਿ ਬੱਚਾ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਮਰ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਾਲਾਂਗੀ। ਫਲ ਗਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਪੜਚੋਲ ਕਰ ਲੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।” ਫਿਰ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ। ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਉਹ ਬੱਚਾ ਲਿਆ ਤੇ ਚੁਪਚਾਪ ਧੁੰਧੁਲੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਧੁੰਧੁਲੀ ਨੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸਿਹਤਮੰਦ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ ਹੈ; ਸਭ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਆਈ, ਆਤਮਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ।” ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਦਾਨ-ਪੁਣ ਕਰਕੇ, ਜਨਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ; ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ੀਤ ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜੇ ਵਜਣ ਲੱਗੇ। ਪਤੀ ਸਾਹਮਣੇ, ਧੁੰਧੁਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਸਤਨ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਦੁੱਧ ਲਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾਲਾਂ?” ਪਰ ਮੇਰੀ ਸਹ-ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਬੱਚਾ ਮਰ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਘਰ ਰੱਖੋ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਾਲੇਗੀ। ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤਾ; ਮਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਧੁੰਧੁਕਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਗਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪਿਆਰਾ, ਸੁੰਦਰ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਬੱਝਾ ਜਨਮਿਆ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ; ਲੋਕ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ, ਦੇਖਣ ਆਏ। ਹੁਣ, ਆਤਮਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਆਈ: ਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ। ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਕੌਣ-ਕੌਣ, ਇਹ ਰਾਜ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਚਲਿਆ; ਬੱਚਾ ਦੇ ਗਾਂ ਵਰਗੇ ਕੰਨ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੋਕਰਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਏ; ਗੋਕਰਨ ਗਿਆਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਧੁੰਧੁਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਹ ਨ੍ਹਾਉਣ-ਧੋਣ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਗਲਤ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ, ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ, ਮੁਰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਖਾਂਦਾ। ਉਹ ਚੋਰ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ, ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੰਦਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਆਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਹਿੰਸਕ ਸੀ, ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ, ਗਰੀਬ ਤੇ ਅੰਧਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੁਹੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਫਾਹਾ ਲੈ ਕੇ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ। ਵਿਸ਼ਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਇਕ ਵਾਰੀ, ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵੀ ਲੈ ਲਿਆ। ਬੇਚਾਰੇ ਆਤਮਦੇਵ, ਹੁਣ ਗਰੀਬ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਇਆ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੁਖ ਦੇਵੇ, ਮਰਨ ਯੋਗ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਕੌਣ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ? ਇਹ ਦੁਖ ਵਿਚ ਮੈਂ ਜਾਨ ਦੇ ਦਵਾਂਗਾ—ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ!” ਇਸ ਵੇਲੇ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਗੋਕਰਨ ਆਇਆ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਿਰਾਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ। “ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਥਿਰ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਿਸ ਦੀ ਦੌਲਤ, ਕਿਸ ਦਾ ਮੋਹ ਸਦਾ ਸੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?” “ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਚੱਕਵਰਤੀ ਰਾਜਾ ਨੂੰ; ਖੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਨਿਰਲੇਪ, ਵਿਰਾਗੀ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਦੇਵ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਕਥਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਧੋਖਾ, ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਭਾਵ, ਆਖਰ ਵਿਰਾਗ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਆ ਗਈ।