ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਕੰਸ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੜੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ: "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਜੀ, ਸਾਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਓ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਧੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਰਹੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਹਰੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਤਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਚਿਰ-ਚਿਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਚੰਬੜ ਗਏ ਅਤੇ ਅਤੁੱਟ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਗਏ, ਅਤੇ ਬੋਲ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਕ ਗਏ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਰਾਜਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾ-ਸੁਝਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਨੂੰ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੰਘਾਸਨ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ। ਯਯਾਤੀ ਦੀ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਯਾਦਵ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਸਕਦੇ।" "ਜਦ ਤਕ ਮੈਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਦਾਸ, ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ, ਤਦ ਤਕ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੀ ਸਾਡੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਹੈ?" ਕੰਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੁਖੀ ਯਾਦਵ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ, ਅੰਧਕ, ਮਧੁ, ਦਸ਼ਾਰ੍ਹ, ਕੁਕੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਦੌਲਤ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਸਾਰੇ ਮੁੱਕ ਗਏ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਕਮਲ-ਨੈਣ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਦਇਆਲੂ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਜਿਹੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੇ ਨੰਦਾ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਏ ਹੋਏ ਜਾਂ ਅਸਹਾਇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।" "ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜਾ ਵਲ ਜਾਓ। ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਵਾਂਗੇ, ਜਦ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ—ਕਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ, ਬਰਤਨ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਉਪਹਾਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਨੰਦਾ ਜੀ, ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਹੰਝੂ ਲਿਆ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਸੁਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਵੈਦਿਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨੇਊ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਪੰਡਤਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਗਾਵਾਂ, ਪੋਤਰੇ ਤੇ ਚੰਗੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਿਤੇ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕੰਸ ਨੇ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲੈ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਗਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦ ਦੋਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨੇਊ ਧਾਰੀ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਰਗ ਆਦਿ ਕੁਲਗੁਰੂਆਂ ਕੋਲੋਂ ਵਿਦਿਆ ਪੜ੍ਹਣ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਸਰਵਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਕਟ ਗਿਆਨ ਲੁਕਾ ਕੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਅਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸੰਦੀਪਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਅਵੰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨਿਯਮਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ। ਗੁਰੂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਉਪਵੇਦ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੀ ਰਾਜ਼ੀ ਵਿਦਿਆ ਦਿਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਨਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ, ਤਰਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਛੇ ਵਿਦਿਆ-ਮਾਰਗ ਵੀ ਸਿਖਾਏ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੀ ਵਿਦਿਆ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ। ਸਿਰਫ ਚੌਂਸਠ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ ਗੁਰੁਦੱਖਣਾ ਪੁੱਛੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਧਾਰਣ ਬੁੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਹਾੜੀ ਨੇੜੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿਓ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਥ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਉਪਹਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਲਦੀ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਸੀ।" ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਦੈਤ, ਪਾਂਚਜਨ, ਜੋ ਘੋੰਗਾ (ਸ਼ੰਖ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਲਿਆ ਸੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ ਘੋੰਗਾ (ਸ਼ੰਖ) ਲਿਆ, ਰਥ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਯਮਪੁਰੀ, ਸੰਯਮਨੀ ਨਗਰੀ, ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ। ਉੱਚੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਆੰਤਰਕ ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋ, ਦੱਸੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰੀਏ?" ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਵੋ।" ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ," ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਇੱਛਾ ਪੁੱਛੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਰਿਣ ਚੁਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ।" "ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ, ਹੇ ਵੀਰੋ! ਤੁਹਾਡੀ ਕੀਰਤੀ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹੇ। ਜੋ ਵੀ ਵਿਦਿਆ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੀ, ਉਹ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ।