ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਕੰਸ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਸੁਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਸਾਡੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਯੁਵਾਵਸਥਾ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਿਤਾ ਸਕੇ। ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਵੱਸਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਹੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੌ ਸਾਲ ਵੀ ਜੀ ਲਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ। ਜੇਕਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕੋਲ ਤਾਕਤ ਤੇ ਧਨ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਚਲਾਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਾਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ ਤਾਕਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਵਧੇਰੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ, ਪੁੱਤ-ਪਤਨੀ, ਅਧਿਆਪਕ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੁਰਦਾ ਹੀ ਹੈ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸਾਡਾ ਮਨ ਤਾਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਕੰਸ ਦੇ ਡਰ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਓ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦਈ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਸੀ।" ਹਰੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਤਮਾ ਨੇ ਮਾਨਵ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਸੁਦੇਵ ਤੇ ਦੇਵਕੀ ਜੀ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਬੇਅੰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗ ਪਏ, ਉਹ ਪਿਆਰ ਦੀ ਡੋਰ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਰੁੰਝ ਗਏ—ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੋ। ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਯਾਦਵ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਸਕਦੇ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਿਰ ਨਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਾਨਵ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਹੈ।" ਉਸ ਸਮੇਂ ਯਾਦਵ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ, ਅੰਧਕ, ਮਧੁ, ਦਸ਼ਾਰ੍ਹ, ਕੁਕੁਰ ਆਦਿਕ, ਜੋ ਕੰਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਨੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੁਖ ਪਾ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਜੀਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਦਇਆ ਦੀ ਮਧੁਰ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਥੇ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਦਿੱਸਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਰੂਪ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੀਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਤੌਂ ਬਾਅਦ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ (ਬਲਰਾਮ) ਜੀ ਨੇ ਨੰਦਾ ਬਾਬਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਸਾਡੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਸਵਜਨ ਵਲੋਂ ਛੱਡੇ ਹੋਏ, ਅਸਹਾਇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਨੇ ਨੰਦਾ ਬਾਬਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਜਾਓ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿਆਰੇ ਸਵਜਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਵਾਂਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਨੰਦਾ ਤੇ ਵ੍ਰਜ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸਤਰ, ਗਹਣੇ, ਭਾਂਡੇ ਆਦਿਕ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ। ਨੰਦਾ ਬਾਬਾ, ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ, ਗੋਆਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਵਸੁਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨੇਊ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਪੰਡਤਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਵਧੀਆ ਕਪੜੇ ਪਾਈਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਛੜੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਆਦਰ-ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੰਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾ ਦੇ ਸਕੇ, ਹੁਣ ਉਹ ਸਭ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਜਨੇਊ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਨਵ ਵਾਂਗ ਵਿਦਿਆ ਅਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੀਲਾ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਕੁਲਗੁਰੂ ਗਰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਆਚਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਸੀ ਦੇ ਸੰਦੀਪਨੀ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ, ਜੋ ਅਵੰਤੀ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਾ ਕੇ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ, ਸਯਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ। ਸੰਦੀਪਨੀ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਉਪਵੇਦ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਧਨੁਰਵੈਦ, ਧਰਮ, ਨੀਤੀ, ਤਰਕ ਤੇ ਰਾਜਸਾਸ਼ਤਰ ਦੀ ਛੇ ਵਿਧਾ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬਲਰਾਮ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਦਿ ਹਨ, ਇੱਕ ਹੀ ਵਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਕੇਵਲ ਚੌਂਸਠ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਫਿਰ, ਗੁਰੂ ਦੱਖਣਾ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਦੀਪਨੀ ਮੁਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਧਾਰਣ ਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ, ਦੱਖਣਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਆਪਣੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਲਦੀ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵੱਡੇ ਲਹਿਰ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਸੀ।" ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਪਾਂਚਜਨ ਨਾਮਕ ਮਹਾਦੈਤ, ਜੋ ਜਲ ਵਿਚ ਸ਼ੰਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਲਿਆ ਸੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਚੋਟੀ ਨਾਲ ਜਲ ਵਿਚ ਗਏ, ਉਸ ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਸ਼ੰਖ ਲੈ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਵਾਪਸ ਰਥ ਤੇ ਆਏ ਤੇ ਫਿਰ ਯਮਪੁਰੀ, ਜੋ ਸੰਯਮਨੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ।