ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੌਣ ਚੈਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਸ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਘਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰਕ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਕੀ ਅਤੇ ਵਸੁਦੇਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਡਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਫਿਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਰਚ ਕੇ ਸਭ ਦੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲ ਗਏ, ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ "ਮਾਂ" ਅਤੇ "ਪਿਤਾ" ਕਿਹਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਮਾਂ ਜੀ ਸਦਾ ਸਾਡੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਯੁਵਾਵਸਥਾ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਿਤਾ ਸਕੇ। ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇ; ਜਿਸ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਪਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ।" "ਇਨਸਾਨ ਚਾਹੇ ਸੌ ਸਾਲ ਵੀ ਜੀ ਲਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ। ਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਧਨ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮਾਸ ਖਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ, ਧਰਮਪਤਨੀ, ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ, ਅਧਿਆਪਕ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਏ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।" "ਸਾਡਾ ਮਨ ਕਮਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਦਾ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਇਹ ਦਿਨ ਵਿਅਰਥ ਲੰਘ ਗਏ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਉ; ਅਸੀਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਕਮਸ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਰਹੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।" ਹਰਿ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਏ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੋਲੀ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਅਤੁਟ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਗਏ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਰੁੰਝ ਗਏ, ਮਨ ਆਸੁਚੇਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸਵਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਨੂੰ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿਓ; ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਯਾਦਵ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਸਕਦੇ। ਜਦ ਮੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਦਾਸ, ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਆ ਕੇ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ?" ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਯਾਦਵ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ, ਅੰਧਕ, ਮਧੁ, ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ, ਕੁਕੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਜੋ ਕਮਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਥੱਕ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਸਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਕਮਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਉਹ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਕਮਲ-ਨੈਨਾਂ ਵਾਲੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਤੱਕ-ਤੱਕ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਦਇਆ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਥੇ, ਉਮਰਦਾਰ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਦਿਸਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਨੰਦਾ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਸਾਡੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ; ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਹੀਂ ਪਰ ਪਰਾਏ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।" "ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਜਾਓ; ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਵਾਂਗੇ, ਜੋ ਪਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇੰਝ ਆਚੂਤ ਨੇ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ, ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੋਹਫੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੰਦਾ ਜੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਗਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਜਨੇਊ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਵਾਈ, ਜੋ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਡਤਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋਹਫੇ ਦਿੱਤੇ—ਸੁਹਣੀਆਂ ਗਲਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਬਛੜਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਵਧੀਆ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਅਤੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਜਤ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਹਫਿਆਂ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ। ਜੋ ਗਾਂਵਾਂ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਸ ਨੇ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਦੋਵਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜਨੇਊ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਦੂਜੀ ਜਨਮ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪਾ ਲਈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਰਗ ਆਦਿ ਕੁਲਗੁਰੂਆਂ ਕੋਲ ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਦਿੱਖਿਆ ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਥ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਦਭੁਤ ਗਿਆਨ ਲੁਕਾ ਕੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵੱਸਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸੰਦੀਪਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਗਏ, ਜੋ ਅਵੰਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਨਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸਮਾਨ ਮੰਨ ਕੇ। ਸੰਦੀਪਨੀ ਜੀ, ਜੋ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਆਦਿ ਪੂਰੀ ਵਿਦਿਆ ਪੜ੍ਹਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਨੁਰਵੇਦ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਨਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ, ਤਰਕ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ। ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਸਨ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੀ ਵਿਦਿਆ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ।