ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕੰਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਰਾਣੀਆਂ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਹੈ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਪਿਆਰਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਅਸਹਾਇਆਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਦ ਤੂੰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਸੀਂ, ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ-ਕੁੰਬ—all ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।" ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖਾ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲ-ਕਾਰਜ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹਨ।" ਉਹ ਆਹ ਭਰਦੀਆਂ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, "ਤੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਰਣਹਾਰੇ! ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਥੇ ਲਿਆ ਕੇ ਖੜਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੈਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਸਮਝਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਸਿਰਜਣ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਅਥਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹਨ, ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਵਾਏ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਕੀ ਅਤੇ ਵਸੁਦੇਵ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਜਾਣਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਪਰਮਪੁਰਖ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਫੈਲਾਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਮੋਹ ਲਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੋ।" ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲ ਗਏ, ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ "ਮਾਤਾ" ਅਤੇ "ਪਿਤਾ" ਆਖਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪਿਤਾ! ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਮਾਂ ਸਦਾ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਤਰਸਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਉਮਰ ਦੇ ਕੋਈ ਵੀ ਪਲ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਿਤਾ ਸਕੇ। ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਰਹਿ ਨਾ ਸਕੇ। ਜਿਹੜਾ ਸੁਖ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।" "ਇੰਨਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੌ ਸਾਲ ਵੀ ਜੀ ਲਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲਾਭਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਾਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਉਹ ਯੋਗ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ-ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਮਾਪਿਆਂ, ਧਰਮਪਤਨੀ, ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।" "ਸਾਡਾ ਮਨ ਤਾਂ ਸਦਾ ਕੰਸ ਦੇ ਡਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਹੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ! ਸਾਡਾ ਦੋਸ਼ ਮਾਫ ਕਰਨਾ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਕਠੋਰ ਕੰਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਰਹੇ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।" ਹਰੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਏ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਮੋਹ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ ਤੇ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਬੰਧ ਕੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿ ਨਾ ਸਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਰੁੰਝ ਗਏ ਤੇ ਮਨ ਚੱਕਰਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਦੇਵਕੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਨੂੰ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ! ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿਓ। ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਯਾਦਵ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਸਕਦੇ। ਜਦ ਮੈਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਸੇਵਕ, ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡੋ।" ਜੋ ਯਾਦਵ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ, ਅੰਧਕ, ਮਧੁ, ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ, ਕੁਕੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੰਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਸਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਧੱਕੇ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੱਥਾਂ ਹੇਠ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਪਾ ਕੇ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਉਹ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਕੌਮਲ-ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਤੱਕ-ਤੱਕ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਦਿਸਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਿੱਤ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੇਵਕੀ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਨੰਦਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖੇ: "ਹੇ ਪਿਤਾ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਸਾਡੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ; ਮਾਪੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣਿਆਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡੇ ਹੋਏ, ਅਸਹਾਇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।" "ਹੁਣ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਜਾਓ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਕੇ, ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਹੋਰ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਵਾਂਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਨੰਦਾ ਤੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ, ਭਾਂਡੇ ਆਦਿ ਉਪਹਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਨੰਦਾ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ, ਗਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨੇਊ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਇਆ, ਪੰਡਤਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਰਾਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਊਆਂ ਉਪਹਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ—ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਚੰਗੀਆਂ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ, ਬਛੜਿਆਂ ਸਮੇਤ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਗਊਆਂ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਰਾਮ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਕੰਸ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਜਨੇਊ-ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਗਰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਲਗੁਰੂਆਂ ਕੋਲ ਪਾਠ-ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਸਭ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਜਗਤਪਤੀ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਰਿਪੂਰਨ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਕੇ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸੰਦੀਪਨੀ ਮੁਨੀ ਕੋਲ, ਜੋ ਅਵੰਤਿ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਸਯੰਮ ਨਾਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ ਨਾਲ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਹੋਣ। ਸੰਦੀਪਨੀ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਉਪਵੇਦ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਆਦਿ ਪੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।