ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਸਧਾਰਣ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠੇ। ਕਮਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ‘ਸ਼ਾਬਾਸ਼! ਸ਼ਾਬਾਸ਼!’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਹلوان ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਭੋਜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕਮਸ ਘਬਰਾਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੁਸ਼ਟ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿਉ। ਗੋਪਾਲਕਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਵੋ। ਨੰਦ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬੰਨ੍ਹ ਲਵੋ। ਵਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰ ਦਿਓ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦਿਓ।’’ ਜਿਵੇਂ ਕਮਸ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਮਰ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ, ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਹੀ ਸੀ, ਕਮਸ ਡਟ ਗਿਆ; ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਢਾਲ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਫੜ ਲਈ। ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਕਮਸ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਜ ਵਾਂਗ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਪਰ ਅਟੱਲ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਉਰਜਾ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ, ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਮਸ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਰਸਤਾ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਉੱਤੇ ਤੋਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਹਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਘਸੀਟਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡੀ ਆਹੋ-ਵਾਹੋ ‘ਹਾਏ! ਹਾਏ!’ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ। ਕਮਸ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਹਰ ਵੇਲੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ — ਖਾਂਦੇ, ਬੋਲਦੇ, ਤੁਰਦੇ, ਸੁੱਦੇ ਜਾਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਸਮੇਂ — ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਦਾ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਉਹੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਕਮਸ ਦੇ ਅੱਠ ਭਰਾ — ਕੰਕ, ਨਿਆਗ੍ਰੋਧਕ ਆਦਿ — ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਕੇ ਦੌੜ ਪਏ। ਫਿਰ ਰੋਹিণੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲਰਾਮ ਨੇ, ਵੱਡੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਗਦਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਮਾਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਫੁੱਲ ਵਰਸਾਏ, ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਪਰ ਰਾਜੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਦੁੱਖੀ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਪਿੱਟਦੀਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰਕੇ, ਉਥੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣਿਆਂ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸੇਜ ਤੇ ਪਏ ਸਨ, ਚੰਬੜ ਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ: ‘‘ਹਾਏ ਸਵਾਮੀ, ਪਿਆਰੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ! ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ, ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਤੇ ਘਰ-ਵਾਰ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਹੇ ਪਤੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਨਗਰ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸੋਹਣਾਪਣ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਮੰਗਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਇਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਇਹੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਲੈਣ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।’’ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘‘ਤਦ, ਜਗਤ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਾਜ-ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ।’’ ਦੇਵਕੀ ਅਤੇ ਵਸੁਦੇਵ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ’’, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਮੋਹ ਲਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਤਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ! ਹੇ ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਦਾ ਸਾਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਚਾਹੁੰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਉਮਰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਿਤਾ ਸਕੇ। ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਮੰਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਜਿਹੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੇ ਸੌ ਸਾਲ ਵੀ ਜੀ ਲਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ। ਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਾਸ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਪਿਆਂ, ਨੇਕ ਪਤਨੀ, ਨੰਨੇ ਬੱਚੇ, ਅਧਿਆਪਕ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਰੇ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਕਮਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਸਾਡਾ ਮਨ ਸਦਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਇਹ ਦਿਨ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਲੰਘ ਗਏ, ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ, ਸਾਨੂੰ, ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਲਈ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਓ।’’ ਹਰੀ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਨਵ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਸੀ, ਦੇ ਇਹ ਪਿਆਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਅਤੁੱਟ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਰੁੰਝ ਗਏ, ਮਨ ਮੋਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਾ ਸਨ, ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਕਿਹਾ, ‘‘ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿਓ; ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਯਾਦਵ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਸਕਦੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਸੇਵਕ, ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ।’’ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਯਾਦਵ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ, ਅੰਧਕ, ਮਧੁ, ਦਸ਼ਾਰ੍ਹ, ਕੁਕੁਰ ਆਦਿ—ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਕਮਸ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ, ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਹੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਦੌਲਤ ਦਿੱਤੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨ-ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਉਹ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਦਇਆ ਦੀ ਮਿਸ਼ਕਾਨੀ ਹਾਸੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ।