ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਆਤਮਦੇਵ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਵਨ-ਯਜਨਾ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਨੀਤ ਨਾਲ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਬਿਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ? ਬਿਨਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਘਰ, ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਤੇ ਵੰਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਨਿਰਰਥਕ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਗਊ ਪਾਲਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਬਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਰੁੱਖ ਮੈਂ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਮੈਂ ਬੇਸੰਤਾਨ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ?” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜੋਰ-ਜੋਰ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਇਕ ਤਪਸਵੀ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਵੱਡੀ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਆਤਮਦੇਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੂਪੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਕਰਮ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਵਿਵੇਕ ਧਾਰ ਲੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਸੁਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭਾਗ ਵੇਖਿਆ ਹੈ—ਸੱਤ ਜਨਮ ਤੱਕ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਾਗਰ ਨੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰੇ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦੇ—ਵਿਰਾਗ ਵਿਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਖ ਹੈ।” ਪਰ ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜੇ ਤੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੀ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਬਿਨਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਰਾਗ ਸੁੱਕਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।” ਆਤਮਦੇਵ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਆਖਣ ਲੱਗਿਆ, “ਚਿਤ੍ਰਕੇਤੂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਦੀ ਲਕੀਰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਾਰੇ। ਪਰ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਜੇ ਭਾਗ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਣ ਤੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਰ ਜਦ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅੜੀਕਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖਾਂ?” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਤਮਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਝਿਝਕ ਦੇਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਫਲ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਫਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾ ਲੈ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਉਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸੱਚਾਈ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਦਇਆ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਖਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਯਮ ਪਾਲਣੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਜਨਮੇਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਆਤਮਦੇਵ ਘਰ ਆਇਆ ਤੇ ਫਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਧੁੰਧੁਲੀ ਦੇ ਹਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਧੁੰਧੁਲੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕ ਸੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਅੱਗੇ ਰੋ ਪਈ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਫਲ ਨਹੀਂ ਖਾਵਾਂਗੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਫਲ ਖਾ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਪੇਟ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ, ਘੱਟ ਖਾਣ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ—ਤਾਂ ਮੈਂ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗੀ?” ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਲਗਾਨ ਵਸੂਲਣ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਕਿਵੇਂ ਬਚੇਗੀ? ਜੇ ਬੱਚਾ ਤੋਤੇ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕੱਢਾਂ? ਜੇ ਬੱਚਾ ਆੜੇ ਪਾਸੇ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਜਨਮ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਾਜੁਕ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।” ਉਹ ਹੋਰ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਜੇ ਮੈਂ ਹੌਲੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸੌਤ ਸਭ ਕੁਝ ਹਥਿਆ ਲਵੇਗੀ। ਇਹ ਸੱਚਾਈ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਯਮ ਪੂਰੇ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਔਰਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਂਝ ਜਾਂ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤ ਹੀ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲਤ ਸੋਚ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨੇ ਫਲ ਨਹੀਂ ਖਾਇਆ। ਜਦ ਪਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਫਲ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ।” ਇਕ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਸਦੇ ਘਰ ਆਈ। ਧੁੰਧੁਲੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਮੈਂ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਭੈਣ! ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਗਰਭਵਤੀ ਹਾਂ, ਜਦ ਬੱਚਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿਆਂਗੀ।” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀ। ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਨ ਦਿਓ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖੀਏ ਕਿ ਛੇ ਮਹੀਨੇ 'ਚ ਹੀ ਬੱਚਾ ਮਰ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੇਰੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਾਲਾਂਗੀ।” “ਹੁਣ, ਪਰਖ ਲਈ, ਇਹ ਫਲ ਗਊ ਨੂੰ ਖਵਾ ਦੇ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਕਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੋਇਆ।” ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਹ ਬੱਚਾ ਲਿਆ ਤੇ ਚੁਪਚਾਪ ਧੁੰਧੁਲੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਧੁੰਧੁਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸਿਹਤਮੰਦ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਆਤਮਦੇਵ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕੀਤੇ, ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ, ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵਧਾਈਆਂ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਹੋਇਆ। ਧੁੰਧੁਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਦੁੱਧ ਪੀ ਲਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਸੌਤ, ਜਿਸਨੇ ਬੱਚਾ ਜਨਿਆ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਬੱਚਾ ਮਰ ਗਿਆ—ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆ ਕੇ ਰੱਖ ਲਵੋ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਾਲ ਦੇਵੇਗੀ।” ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੀਤਾ। ਮਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਧੁੰਧੁਕਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਗਊ ਨੇ ਇੱਕ ਵਧੀਆ, ਸੋਹਣੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਬਛੜੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਜਨਮ ਰਸਮਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਲੱਗਾ, ਸਾਰੇ ਵੇਖਣ ਆਏ। ਹੁਣ ਸਭ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਆਤਮਦੇਵ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਚਮਕੀ ਹੈ—ਗਊ ਤੋਂ ਇਕ ਬੱਚਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਦੇਵੀ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਭਾਗ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਭੇਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੇ ਕੰਨ ਗਊ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਗੋਕਰਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਗੋਕਰਨ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ, ਪਰ ਧੁੰਧੁਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਰੱਖਦਾ, ਗਲਤ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ, ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਨੋਖੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧੀ।