ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਆਤ્મਦੇਵ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ। ਉਹ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਤਿਆਗੀ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਤੇ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਸੀ। ਉਸ ਤਿਆਗੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋ? ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੈ?” ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਮੁਨਿਵਰ, ਪਿਛਲੇ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਮੇਰੇ ਪਿਤਰ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਕੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਮੇਰੀਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰਦੇ। ਬੇਉਲਾਦ ਹੋਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡਣ ਆਇਆ ਹਾਂ।” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਉਲਾਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਤੇ ਘਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਕਿਸੇ ਲਾਭ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਜੋ ਗਾਂ ਪਾਲਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਬਾਂਝੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਦਰੱਖਤ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਫਲ ਜਲਦੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਗਹੀਨ, ਬਿਨਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਿਆਗੀ ਦੇ ਕੋਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤਿਆਗੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ। ਤਿਆਗੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਬਲ ਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, “ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੂਪ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਕਰਮ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਸੰਸਾਰਕ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਦੇ।" "ਸੁਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਲੀਖ ਦੇਖੀ ਹੈ: ਸੱਤ ਜਨਮ ਤੱਕ ਤੇਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਗਰ ਨੇ ਵੀ ਉਲਾਦ ਲਈ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ।” ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਦਿਉ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ। ਬਿਨਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਵੈਰਾਗੀ ਜੀਵਨ ਸੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੋ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀਲਾ ਹੈ।” ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਜਿਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਚਿਤ੍ਰਕੇਤੂ ਨੇ ਵੀ ਲੀਖ ਮਿਟਾ ਕੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੀਖ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਤਨ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫਲ ਦੇਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਫਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾ ਲੈ, ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਸੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਫਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਪ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਤਿੜਕਾ ਸੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਅੱਗੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ, “ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਹਾਂ, ਇਹ ਫਲ ਨਹੀਂ ਖਾਵਾਂਗੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਫਲ ਖਾਵਾਂਗੀ, ਤਾਂ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਪੇਟ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ, ਘੱਟ ਖਾਣ ਨਾਲ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ, ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗੀ?” ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਰਮਚਾਰੀ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਕਿਵੇਂ ਬਚੇਗੀ? ਜੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਤੋਤੇ ਵਾਂਗ ਫਸ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕੱਢਾਂਗੀ? ਜੇ ਬੱਚਾ ਆੜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਜਨਮ ਦਾ ਦਰਦ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣ ਕਰਾਂ? ਜੇ ਮੈਂ ਹੌਲੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸੌਤ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲੈ ਲਵੇਗੀ। ਇਹ ਸੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਵਰਤ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਹਨ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਜਨਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੀ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਂਝੀ ਜਾਂ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤ ਹੀ ਸੁਖੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲਤ ਸੋਚ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਫਲ ਨਹੀਂ ਖਾਇਆ। ਜਦ ਪਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਆਖ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਖਾ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਖਾ ਲਿਆ।” ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਸਦੇ ਘਰ ਆ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਬੈਠੀ, “ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਭੈਣ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਮੈਂ ਗਰਭਵਤੀ ਹਾਂ, ਜਦ ਬੱਚਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿਆਂਗੀ। ਤੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ। ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੌਲਤ ਦੇ ਦਈਂ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਲੋਕ ਆਖਣਗੇ ਕਿ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਮਰ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੇਰੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਲਾਂਗੀ। ਹੁਣ ਪਰਖ ਲਈ, ਇਹ ਫਲ ਗਾਂ ਨੂੰ ਖਵਾ ਦੇ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੋਇਆ।” ਸਮਾਂ ਆਉਣ ‘ਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਬੱਚਾ ਲਿਆ ਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਹ ਧੁੰਧੁਲੀ (ਆਤਮਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਧੁੰਧੁਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸਿਹਤਮੰਦ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਆਤਮਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਆਇਆ ਹੈ।” ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ, ਜਨਮ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ, ਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਈਆਂ, ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਹੋਇਆ। ਪਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਧੁੰਧੁਲੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਛਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਦੁੱਧ ਪੀ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾਲਾਂ? ਮੇਰੀ ਸੌਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੱਚਾ ਜਣਿਆ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਬੱਚਾ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆਉ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਾਲੇਗੀ।” ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਮਾਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਧੁੰਧੁਕਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਗਾਂ ਜੋ ਫਲ ਖਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ, ਸੁਚੱਜੇ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਨਿਰਮਲ ਬਛੜੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਲੱਗਾ, ਸਭ ਦੇਖਣ ਆਏ। ਹੁਣ ਸਭ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਆਤਮਦੇਵ ਦੇ ਭਾਗ ਜਾਗ ਪਏ ਹਨ—ਗਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਵਡਿਆਈ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।