ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਕੰਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਪਈ, ਨੰਦ ਆਦਿ ਗੋਪਾਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਧੋਏ, ਦੁੱਧ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਖੁਰਾਕ ਖਾਈ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜਦੋਂ ਕੰਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਅਸਧਾਰਣ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਤ ਭਰ ਸੁੱਤਿਆ ਨਹੀਂ, ਡਰ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਅਸ਼ੂਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬੜਾ ਵਿਛੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਸਲ ਅਤੇ ਕਲਪਿਤ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸ਼ਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੋ ਦੋ ਸਿਰ ਦਿਸਦੇ; ਤਾਰੇ ਵੀ ਦੁਚਿੱਤੇ ਦਿਸਦੇ। ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਦਿਸਦੀ, ਆਪਣੀ ਸਾਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਦਿਸਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦਾ, ਗਧੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦਾ, ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਲਦਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨਦਾ, ਤੇਲ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਨੰਗਾ ਫਿਰਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਅਜੀਬ ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉੱਡ ਗਈ, ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਕੰਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਖਾੜੇ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਤੰਗੀਆਂ, ਝੰਡੀਆਂ, ਕਪੜਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਕਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ। ਸ਼ਹਿਰੀ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਖਸ਼ਤਰੀ ਮੁਖੀ ਆਪਣੇ-اپنے ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦਰ ਆਏ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ-اپنے ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ। ਕੰਸ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜਸੀ ਮਚ ਤੇ, ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਚਿੰਤਤ ਮਨ ਨਾਲ ਆਲ੍ਹਣਾ ਮਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਨਗਾਰੇ, ਤੁਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁੰਦਰ ਪਹਿਨਾਵੇ ਵਾਲੇ, ਮਾਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕੁਸ਼ਤੀਬਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਸਮੇਤ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਚਾਣੂਰ, ਮੁਸ਼ਟਿਕ, ਕੁਟ, ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ਲ ਵੀ ਮਿੱਠੀ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਨੰਦ ਆਦਿ ਗੋਪਾਲ, ਜੋ ਭੋਜ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਤੋਹਫੇ ਲੈ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਇੱਕ ਮਚ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਚੌਂਤਾਲੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ 'ਕੁਸ਼ਤੀ ਅਖਾੜੇ ਦਾ ਵਰਣਨ' ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਫਿਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਅਖਾੜੇ ਵੱਲ ਆਏ। ਜਦ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕੁਵਲਯਾਪੀਡ ਨਾਮਕ ਭਿਆਨਕ ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਮਹਾਵਤ ਸਮੇਤ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੌਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਮਰ ਦੀ ਪੱਟੀ ਕਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਘੁੰਘਰਾਲੂ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਵਤ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਗੱਜਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, ‘ਹੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ! ਸਾਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦੇ, ਨਾ ਤਾਂ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਧਰਮਰਾਜ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿਆਂਗਾ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਵਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਹਾਥੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਘੁੰਘ ਨੂੰ ਕੇਸ਼ਵ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਸ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪੂੰਛ ਫੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਚੀਹ ਧਨੁਸ਼ ਲੰਬਾਈ ਤੱਕ ਘਸੀਟਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਸੱਪ ਨੂੰ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਘਸੀਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਸ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਘੁੰਮਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਲੜਖੜਾ ਗਿਆ, ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਦਮ ਤੇ ਛੂਹ ਕੇ ਮਾਰਿਆ। ਹਾਥੀ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਤਾਂ ਮਹਾਵਤਾਂ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ 'ਤੇ ਉਹ ਹਾਥੀ ਦੁਬਾਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੱਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੌੜਿਆ। ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਡ ਫੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਡਿੱਗੇ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਦੰਦ ਖਿੱਚ ਲਈ ਤੇ ਉਸ ਦੰਦ ਨਾਲ ਮਹਾਵਤ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਮਰੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦਾ ਦੰਦ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਖੂਨ ਅਤੇ ਰਸ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਪਣਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਦਰ ਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਗੋਪਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਲਦੇਵ ਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਫੜ ਕੇ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਕੁਸ਼ਤੀਬਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਉਹ ਵਿਦਿਊਤ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਕਾਮਦੇਵ, ਗੋਪਾਲਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ, ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਦੰਡਕ, ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਬੱਚਾ, ਕੰਸ ਲਈ ਮੌਤ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਪਰਮ ਤੱਤ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਲਈ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੁਵਲਯਾਪੀਡ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ ਅਦਭੁਤ ਬਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਪੱਕੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਕੰਸ ਵੀ ਬੜਾ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਚੋਲੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਦਿਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਟਵਰ ਅਦਾਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆ ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਦੋ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਮਚਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਬਲਦੇਵ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤੱਕ ਤੱਕ ਕੇ ਰੱਜੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜੀਭ ਨਾਲ ਚੱਟ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਨੱਕ ਨਾਲ ਸੁੰਘ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਦੇਖੀਆਂ ਤੇ ਸੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਗੁਣ, ਮਿੱਠਾਸ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਵਾਰੀ ਨਵਾਂ ਅਨੁਭਵ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਦੇ, ‘ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਹਰੀ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇਵਕੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਫਿਰ ਗੋਕੁਲ ਲਿਜਾਏ ਗਏ, ਉਥੇ ਲੁਕ ਕੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਨੰਦ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਪੂਤਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ, ਚਕ੍ਰਵਤ ਰਾਖਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਅਰਜੁਨ ਗੁਹ੍ਯਕ, ਕੇਸੀ, ਧੇਨੁਕ ਆਦਿਕ ਹੋਰ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ।