ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਕੰਸ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸਭਾ ਹਾਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਵੀਰਤਾ, ਤੇਜ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੋਪ ਸਾਥੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਰਥ ਵੱਲ ਪਰਤ ਆਏ। ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਆਂ, ਜੋ ਮੁਕੁੰਦ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਮੰਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਪੁਰਸ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਧੋਏ, ਦੁੱਧ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਰੋਟੀਆਂ ਖਾਈਆਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਸ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ। ਉਧਰ, ਜਦੋਂ ਕੰਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਅਸਧਾਰਣ ਲੀਲਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ। ਕੰਸ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਈ, ਉਹ ਡਰ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਤੇ ਕਲਪਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਦੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਾ ਵੇਖਦਾ, ਜਾਂ ਦੋ ਦੋ ਸਿਰ ਵੇਖਦਾ; ਤਾਰੇ ਵੀ ਦੁਹਰੇ ਦਿਸਦੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਦਿਸਦੀ, ਆਪਣੀ ਸਾਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਨਾ ਦਿੰਦੀ, ਦਰੱਖਤਾਂ 'ਚ ਸੋਨਾ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦਾ, ਗਧੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦਾ, ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ, ਨਲਦਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾਂਦਾ, ਤੇ ਤੇਲ ਲਗਾ ਕੇ ਨੰਗਾ ਫਿਰਦਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਕੇਤ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਜਾਗਦੇ ਵੇਲੇ, ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਉਹ ਨੀਂਦ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਕੰਸ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਖਾੜਾ ਸਜਾਇਆ, ਡੋਲ ਤੇ ਨਗਾਰੇ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ, ਚੌਬਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ, ਝੰਡਿਆਂ, ਕਪੜਿਆਂ ਤੇ ਤੋਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਆਪਣੀ ਉਚਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਬੈਠੇ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ। ਕੰਸ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਮਨ ਬੜਾ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨਗਾਰੇ ਤੇ ਤੁਰਹੀਆਂ ਵੱਜਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੋਹਣੇ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਮਾਣ ਨਾਲ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਚਾਣੂਰ, ਮੁਸ਼ਟਿਕ, ਕੁਟ, ਸ਼ਾਲ ਤੇ ਤੋਸ਼ਲ ਵੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸੁਣਕੇ ਮੰਚ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਨੰਦ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਗੋਪ, ਜੋ ਕੰਸ ਨੇ ਬੁਲਾਏ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਤੋਹਫੇ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਇੱਥੇ ਚੌਬੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ 'ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਦਾ ਵਰਣਨ' ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀਖਣ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਦ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਆਏ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਕੁਵਲਯਾਪੀੜ ਹਾਥੀ ਖੜਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦਾ ਮਹਾਵਤ ਭੜਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੌਰੀ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਮਰਬੰਦ ਕਸ ਕੇ, ਜੁੰਝਲੀਆਂ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਵਤ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਗੁੰਜ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਵਤ! ਸਾਨੂੰ ਰਾਹ ਦੇ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿਆਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਮਹਾਵਤ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ, ਤੇ ਉਸਨੇ ਭਿਆਨਕ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਹਾਥੀ, ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਸਲਿੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਹਾਥੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ, ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਛੂਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪੂੰਛ ਫੜੀ ਤੇ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਪੱਚੀਸ ਧਨੁਸ਼ ਲੰਬਾ ਘਸੀਟ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ਼ ਸੱਪ ਨੂੰ ਖਿਡੌਣੇ ਵਾਂਗ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਉਸ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਘੁੰਮਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਬੱਛੜੇ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਹੋ ਕੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਾਰਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਡਿੱਗ ਕੇ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ। ਹਾਥੀ ਜਦ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਜਮੀਨ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦਣ ਲੱਗਾ। ਜਦ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਮਹਾਵਤਾਂ ਦੇ ਭੜਕਾਉਣ ਤੇ ਉਹ ਹਾਥੀ ਫਿਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਦੌੜਦਾ ਆਇਆ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸੁੰਡ ਫੜ ਕੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਮੌਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦ ਨਿਕਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਵਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਮਰੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦਾ ਦੰਦ ਮੋਢੇ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਖੂਨ ਤੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਕੰਵਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਕੁਝ ਗੋਪ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਲਦੇਵ ਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਫੜਕੇ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਉਹ ਵਜਰ ਵਾਂਗ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕਾਮਦੇਵ, ਗੋਪਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ, ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਸਜ਼ਾਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਬੱਚਾ, ਭੋਜ ਰਾਜੇ ਲਈ ਮੌਤ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ, ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਪਰਮ-ਤੱਤ, ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੁਵਲਯਾਪੀੜ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਜੇਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੱਢੇ ਹੀ ਕੰਸ ਦਾ ਮਨ ਡੋਲ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਗਹਣਿਆਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਐਵੇਂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤਿ ਦੇਖ ਕੇ ਹਰੇਕ ਦੇ ਮਨ ਮੋਹ ਲਏ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਚੌਬਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਰੱਜੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜੀਭ ਨਾਲ ਚੱਟ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਨੱਕ ਨਾਲ ਸੁੰਘ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਅਖਾੜੇ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਲੀਲਾ ਆਰੰਭ ਹੋਈ।