ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਤੁੰਗਭਦਰਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ ਤੇ ਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਦੇਵ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਸੂਰਜ ਹੀ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਆਤਮਦੇਵ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਨੀਆਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਗਤਾ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਪਰ ਮਾਲ-ਦੌਲਤ ਵਿੱਚ ਧਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਧੁੰਧੁਲੀ ਨਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟਲ, ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜੁੜੀ ਹੋਈ, ਕਠੋਰ, ਵਧੇਰੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ, ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚਤਰ, ਕੰਜੂਸ ਤੇ ਝਗੜਾਲੂ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕੀਆਂ। ਫਿਰ, ਵੰਸ਼ ਵਾਧੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ—ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਆਪਣੇ ਅਰਧ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਨਾ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਧੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਬੇਕਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਤਲਾਬ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਬੈਠ ਗਏ। ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਆ ਗਿਆ। ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੈਰ ਥੱਲੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਤੇ ਸਾਹ ਲੰਮੇ ਲੰਮੇ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਤੇਰਾ ਕੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ? ਜਲਦੀ ਦੱਸ, ਤੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?" ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਆਹ ਭਰੀ, "ਮੁਨੇ, ਪਿਛਲੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੈਂ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਮੇਰੇ ਪਿਤਰ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਕੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ ਮੇਰੀ ਪਿੰਡ ਦਿਤੀ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਜੀਵਨ ਛੱਡਣ ਆਇਆ ਹਾਂ।" ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਤੇ ਘਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਤੇ ਵੰਸ਼, ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਮੈਂ ਜਿਹੜੀ ਗਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਬਾਂਝੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਰੁੱਖ ਲਾਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਬੇਫਲ ਰਹਿੰਦਾ। ਘਰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਫਲ ਜਲਦੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਹੁਣ, ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣੇ, ਇਹ ਜੀਵਨ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਕੋਲ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਦਇਆ ਜਾਗੀ। ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਬਲ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਆਤਮਦੇਵ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੂਪ ਅਗਿਆਨ ਛੱਡ ਦੇ। ਕਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਸੁਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਲੀਖ ਦੇਖੀ ਹੈ—ਸੱਤ ਜਨਮ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਗਰ ਨੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਵਾਸਤੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਆ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੀ ਘਰ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦੇ—ਵੈਰਾਗ ਵਿਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖ ਹੈ।" ਆਤਮਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਰਜ਼ੀ ਜ਼ਬਰ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਤਰ ਆਦਿਕ ਦੇ ਸੁਖ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਵੈਰਾਗੀਤਾ ਸੁੱਕੀ ਹੀ ਹੈ; ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਬੋਲਿਆ, "ਚਿਤ੍ਰਕੇਤੁ ਨੇ ਵੀ ਲੀਖ ਮਿਟਾ ਕੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਆ ਸੀ। ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ, ਜਦ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹਠੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਫਲ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਫਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾ ਲੈ; ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਖਾਣ ਦੀ ਰਹਿਤ ਰੱਖਣੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਇੰਝ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਆਤਮਦੇਵ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਫਲ ਪਤਨੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਧੁੰਧੁਲੀ, ਦਿਲੋਂ ਤਿੜਕ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਆਪਣੇ ਸਖੀਆਂ ਅੱਗੇ ਰੋ ਪਈ, "ਮੈਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਂ, ਇਹ ਫਲ ਨਹੀਂ ਖਾਵਾਂਗੀ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, "ਫਲ ਖਾਣ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਗਰਭ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ, ਪੇਟ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ, ਘੱਟ ਖਾਣ ਨਾਲ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ—ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗੀ? ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਲਗਾਨੀ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਕਿਵੇਂ ਬਚੇਗੀ? ਜੇ ਗਰਭ ਤੋਤਾ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪੇਟ ਚੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕੱਢਾਂਗੀ? ਜੇ ਅੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਗਰਭ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਜਨਮ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਨਾਜੁਕ ਹਾਂ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਂਗੀ?" "ਜੇ ਮੈਂ ਹੌਲੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀ (ਸੌਤ) ਸਭ ਕੁਝ ਹਥਿਆ ਲਵੇਗੀ; ਸੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਦਿ ਦੀ ਰਹਿਤ ਨਿਭਾਉਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣ ਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਤਾਂ ਬਾਂਝ ਜਾਂ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲਤ ਸੋਚ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਲ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਪਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, "ਖਾ ਲਿਆ, ਖਾ ਲਿਆ।" ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਘਰ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧੁੰਧੁਲੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਭੈਣ, ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਗਰਭਵਤੀ ਹਾਂ; ਜਨਮ ਮਗਰੋਂ ਪੁੱਤਰ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗੀ।" "ਤੂੰ meanwhile ਘਰ ਰਹਿ, ਗਰਭਵਤੀ ਬਣ ਕੇ, ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ; ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੌਲਤ ਦੇ ਦੇਵੀਂ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਲੋਕ ਕਹਿਣਗੇ ਕਿ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਮਰ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਤੇਰੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਪਾਲ ਲਵਾਂਗੀ।" "ਹੁਣ, ਪਰਖ ਵਾਸਤੇ, ਇਹ ਫਲ ਗਾਂ ਨੂੰ ਖਵਾ ਦੇ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੰਝ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।