ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਲੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ 'ਚ ਸੜਦੀਆਂ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਲਜਾ ਭੁਲਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਕਰੁਣ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—'ਗੋਵਿੰਦ! ਦਾਮੋਦਰ! ਮਾਧਵ!'।" ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਸਮੇਂ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ। ਅਕ੍ਰੂਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰਤਾ ਭਰਿਆ ਫਰਜ ਨਿਭਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਰਥ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਨੰਦ ਜੀ ਆਦਿਕ ਗਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਤੇ ਕਈ ਤੋਹਫੇ, ਗਊ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜੇ ਲੈ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਮੋਹਨੀ ਵਿੱਚ ਫਸੀਆਂ ਗਵਾਲਣਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਝਲਕ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਦੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਖੜੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ।" ਜਦ ਤੱਕ ਰਥ ਦਾ ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਸ ਵਲ ਖਿੱਚੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਚਰਨ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਗਾ ਕੇ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰੂਰ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਥੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਧੋਇਆ, ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਪੀਤਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਥ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਅਕ੍ਰੂਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਘਾਟ ਤੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ, "ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਤਾਂ ਰਥ ਉੱਤੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ?" ਉਹ ਉੱਪਰ ਆਇਆ, ਪਰ ਰਥ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਕੀ ਉਹ ਝੂਠ ਸਨ? ਪਰ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਧ, ਚਾਰਣ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੰਗੀਤ ਵਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ-ਸਰਪ ਅਨੰਤ ਸੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁੰਡਾ-ਮੁਕੁਟ ਸਨ, ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਬਰਫੀਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੀ ਚਿੱਟੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮਲ, ਘਟਾ ਵਰਗਾ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਕਮਲ-ਆਖਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੰਦਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮੋਹਕ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਭੌਂਹ, ਨੱਕ, ਕੰਨ, ਗਲ, ਹੋਠ—all ਲਾਲੀ ਮਾਰ ਰਹੇ, ਸੁੰਦਰ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਂਹ ਲੰਮੇ, ਛਾਤੀ ਚੌੜੀ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ, ਗਰਦਨ ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੀ, ਗਹਿਰੀ ਨਾਭੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪੇਟ ਸੀ। ਕੁੱਲ੍ਹੇ, ਜੰਘਾਂ, ਹੱਥ, ਘੁੱਟਣ, ਲੱਤਾਂ—all ਸੁਡੌਲ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ। ਟਖਣ ਉੱਚੇ, ਨਖ ਲਾਲ ਤੇ ਚਮਕਦੇ, ਚਰਨ ਕਮਲ ਵਰਗੇ, ਨੌਂ ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗਠਾ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਅਣਮੁੱਲੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਮੁਕੁਟ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ, ਹਾਰ, ਜਨੇਊ, ਕੰਧਾ, ਗੁਲਬੰਦ, ਪਾਇਲ ਤੇ ਕੁੰਡਲ। ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਸੀ। ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਚਮਕਦਾ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਣਮਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸੁਨੰਦ, ਨੰਦ ਆਦਿ ਸਾਥੀ, ਚਤੁਰ ਸੰਕਾਦਿਕ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਨੌਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਨਾਰਦ, ਵਾਸੁ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਗਤ—all ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਵਾਕ, ਤੇਜ, ਯਸ਼, ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਲਯ, ਜੇਤ, ਗਿਆਨ, ਅਗਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀ, ਮਾਇਆ—all ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਅਕ੍ਰੂਰ ਦਾ ਮਨ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਦਿਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉੱਘਾ ਆਇਆ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਸੁਧ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਕੰਪਦੇ ਗਲੇ ਨਾਲ, ਨਤ ਮਸਤਕ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਥੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ, "ਅਕ੍ਰੂਰ ਦੀ ਵਾਪਸੀ" ਨਾਮਕ ਉਨਤਾਲੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਅਕ੍ਰੂਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਨਾਰਾਇਣ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਦਿ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪੁਰਖ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਭ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ! ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਵਾਯੁ, ਆਕਾਸ਼, ਇਹ ਮਹੱਤਤੱਤ, ਅਵਿਅਕਤ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਬਣਾਵਟ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਭ, ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਸੱਚੀ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ 'ਆਪਣ' ਨਹੀਂ, 'ਅਨ੍ਯ' ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਨਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਗੁਣਾਤੀਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਡਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਯੋਗੀ ਜਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਸਵਾਮੀ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੋਜਾਤੀ, ਵੇਦਿਕ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਅਨੇਕ ਯਜਨਾਂ ਤੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਚਿੱਤ-ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ-ਯਜਨਾ ਰਾਹੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਹੋਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ, ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲ ਹੋਵੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਮਾਰਗ ਆਖ਼ਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਤ, ਰਜ, ਤਮ—ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੜ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਵੈਰਾਗੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਮਨਾਂ ਦੇ ਸਾਖੀ ਹੋ। ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ! ਅੱਗ ਤੁਹਾਡਾ ਮੂੰਹ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਤੁਹਾਡੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਤੁਹਾਡੀ ਨਾਭੀ, ਰਥ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਲ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਨ, ਆਕਾਸ਼ ਤੁਹਾਡਾ ਸੀਸ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਦੇਵਤਾਗਣ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੁਹਾਡਾ ਪੇਟ, ਵਾਯੁ ਤੁਹਾਡੀ ਸਾਹ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੁਹਾਡੀ ਊਰਜਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਕ੍ਰੂਰ ਨੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਚਾਰੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਚਰਨ-ਸ਼ਰਨ ਹੋ ਗਿਆ।