ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਪਣੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਹਰੇ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਾਂਗ ਚਹੁੰਦੇ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੋਤਿ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਅਕ੍ਰੂਰ ਜੀ, ਜੋ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਐਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗ ਪਏ, ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰ ਸਕੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਅਕ੍ਰੂਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਨਿਵੇਲੇ ਹੋਏ ਅਕ੍ਰੂਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ। ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਕ੍ਰੂਰ ਦੀ ਖੇਰੀ ਪੁੱਛੀ, ਮਾਣਯੋਗ ਅਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ, ਪੈਰ ਧੋਏ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਮੀਠਾ ਸ਼ਰਬਤ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ। ਮਹਿਮਾਨ ਨੂ ਗਾਂ ਭੇਂਟ ਕਰਕੇ, ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਮਲ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਭੋਜਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਖਾ ਚੁੱਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਮ ਗਿਆਤਾ ਹਨ, ਨੇ ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਯਜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਨੇ ਵੀ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: ‘‘ਇਸ ਨਿਰਦਈ ਥਾਂ ‘ਤੇ, ਜਿਥੇ ਕੰਸ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਾਸਾਰ੍ਹਾ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦਈ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਏ ਗਵਾਲਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਾਂ।’’ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਉਹ ਪਾਪੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਿਆਂ ਭਾਣਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਚੰਗੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋ?’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਪਾ ਕੇ, ਅਕ੍ਰੂਰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਭੁਲਾ ਬੈਠੇ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ‘‘ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੋਫੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਅਕ੍ਰੂਰ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜੋ ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੇ ਆਏ ਸਨ।’’ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ, ਕੀ ਕੁਝ ਅਸੰਭਵ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਂ ਕੁਝ ਮੰਗਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੰਦਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੰਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਵੀਨਤਮ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: ‘‘ਪਿਆਰੇ ਅਕ੍ਰੂਰ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੈ?’’ ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਖੇਰੀ ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਛੀਏ, ਜਦ ਸਾਡਾ ਕੁਲ ਦੁੱਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਮਾ ਕੰਸ ਸਾਡੇ ਤੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।’’ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸਾਡੇ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਅੱਜ, ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ।’’ ਇਸ ਉੱਤੇ ਅਕ੍ਰੂਰ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ—ਯਾਦਵਾਂ ਅਤੇ ਕੰਸ ਦੀ ਵੈਰਤਾ, ਕੰਸ ਵੱਲੋਂ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਨੇਹਾ ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪ ਰਸੂਲ ਬਣ ਕੇ ਆਏ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕੰਸ ਨੂੰ ਅਨਕਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਅਕ੍ਰੂਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹਨ, ਮੁਸਕਰਾਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: ‘‘ਸਾਰਾ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ। ਭੇਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰੋ, ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜੋਤੋ।’’ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ ਮਥੁਰਾ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉਤਪਾਦ ਦਿਆਂਗੇ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮੇਲਾ ਵੇਖਾਂਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।’’ ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਗਵਾਲਣਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਕ੍ਰੂਰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਵ੍ਰਜ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਜਾਣ ਆਇਆ ਸੀ। ਕੁਝ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਭਰਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਪੀਲੇ ਪਏ ਹੋਏ, ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ, ਚੂੜੀਆਂ ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਕੁਝ ਹੋਰ, ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ, ਚਕਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਮਿੱਠੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮਤਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ, ਉਸਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਮੁਸਕਾਨਾਂ, ਨਜ਼ਰਾਂ, ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ। ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਦਿਲ ਅਚੁਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀਆਂ: ‘‘ਹੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਨਿਰਦਈ ਹੈਂ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਅਜੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਸਾਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋ।’’ ‘‘ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਮੁਕੁੰਦ ਦਾ ਸੋਹਣਾ ਚਿਹਰਾ ਵਿਖਾਇਆ, ਜਿਹਦੇ ਕਾਲੇ ਵਾਲ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਗਲ੍ਹਾਂ, ਉੱਚੀ ਨੱਕ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹਾਸੀ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਸੀ—ਹੁਣ ਤੂੰ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ; ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।’’ ‘‘ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਕ੍ਰੂਰ (ਨਿਰਦਈ) ਹੈਂ! ਤੂੰ ਅੱਖਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਹੁਣ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਮਧੁ-ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਤਨ ਹੈ।’’ ‘‘ਨੰਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੁਣ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੱਕਦਾ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਘਰ, ਪਰਿਵਾਰ, ਪਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਈਆਂ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ।’’ ‘‘ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਰਾਤ ਸੁਖਦਾਈ ਹੋਈ, ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵ੍ਰਜਪਤੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੀਆਂ, ਜਦ ਉਹ ਮਥੁਰਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣਗੀਆਂ।’’ ‘‘ਮੁਕੁੰਦ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ‘ਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਰਗੀਆਂ ਪਿੰਡਣਾਂ ਕੋਲ ਮੁੜ ਆਵੇਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ?’’ ‘‘ਅੱਜ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਦਾਸਾਰ੍ਹਾ, ਭੋਜ, ਅੰਧਕ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਤੇ ਸਾਤਵਤਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਰਸਤੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸੋਹਣੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ।’’ ‘‘ਅਕ੍ਰੂਰ ਨਾਂ ਉਸ ਨਿਰਦਈ ਨੂੰ ਵਾਜਬ ਹੈ! ਉਹ, ਸਾਡੀ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਧੀਰਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤੇ ਸਾਡਾ ਪਿਆਰਾ ਦੋਸਤ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਉਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਕਸਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਗਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਵਲੋਂ ਅਣਡਿੱਠੇ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੱਜ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਈ।’’ ‘‘ਆਓ, ਅਸੀਂ ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਰੋਕੀਏ! ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ-ਰੇਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕਿਸਮਤ ਹੀ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ—ਜੋ ਮੁਕੁੰਦ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਪਲਕ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦੇ—ਹੁਣ ਟੁੱਟੇ ਪਏ ਹਨ।’’ ‘‘ਅਸੀਂ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਖੇਡਾਂ, ਗਲੇ ਲਗਣ ਅਤੇ ਰਾਸ ਨੱਚ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ—ਅਸੀਂ ਇਸ ਅੰਤਹਿਨ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਕਰਾਂਗੀਆਂ?’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਡਰ ‘ਚ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਸ ਰਾਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।