ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਣਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼੍ਵਫਲਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਕ੍ਰੂਰ ਰਥ 'ਤੇ ਸਫਰ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ, ਗੋਕੁਲ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੋਇਆ ਡੁੱਬਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ, ਗਵਾਲਾਂ ਦੇ ਵੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਅਕ੍ਰੂਰ ਨੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਧਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਮਲ, ਜੌ, ਅੰਕੁਸ਼ ਆਦਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਕ੍ਰੂਰ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤੂਤ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਪਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਸਰੀਰ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ, ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, "ਹਾਏ! ਇਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਹੈ!" ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ, ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਕ੍ਰੂਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੀਲੇ, ਦੂਜਾ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੋਹਕ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਮਲਾ, ਦੂਜਾ ਗੌਰਾ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਮੂਲ, ਚੌੜੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਸੁਹਣੇ ਚਿਹਰੇ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਕਲਾਕ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਥੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਝੰਡੇ, ਵਜਰ, ਅੰਕੁਸ਼ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੋਹਕ ਹਾਸੀ ਅਤੇ ਦਇਆ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਮਸਤ, ਗਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਵਣਫੂਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਲੇਪ ਲਗਾਏ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਬੜੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਮਾਲਕ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਵਜੋਂ ਉਤਰ ਆਏ ਸਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਪੱਖੋਂ ਪੰਨਾ ਜਿਹਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪੱਖੋਂ ਚਾਂਦੀ ਵਾਲਾ ਪਹਾੜ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਅਕ੍ਰੂਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਰਥ ਤੋਂ ਉੱਤਰੇ ਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਣਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਸਰੀਰ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੰਨਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀਤ ਹੋਏ ਕਿ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰ ਸਕੇ। ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਰਣਾਂ 'ਤੇ ਨਿਵਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਨਿਵੇਲੇ ਅਕ੍ਰੂਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੈਠਕ ਦੀ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ, ਪੈਰ ਧੋਏ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਮਧੁਪਾਕ (ਸ਼ਹਦ ਵਾਲਾ ਪਾਨੀ) ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ। ਅਤिथि ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਾਂ ਦਿੱਤੀ, ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅੰਗ ਮਲ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚੁਰ, ਸੁੱਚਾ ਭੋਜਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਅਕ੍ਰੂਰ ਨੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਨੇ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹਾ! ਤੁਸੀਂ ਉਥੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ, ਜਿਥੇ ਕੋਈ ਦਇਆ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਕংস ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਠੋਰ ਮਾਲਕ ਹੇਠ ਗਵਾਲੇ!" "ਉਹ ਪਾਪੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਕਰਲਾਊਂਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ—ਉਸ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਹੇਠ ਤੁਹਾਡੀ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਅਕ੍ਰੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਪੁੱਛਤਾਛ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਭੁਲਾ ਬੈਠੇ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅਕ੍ਰੂਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਲੋਂ ਆਦਰਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਫੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿਚ ਜੋ ਮਨੋਰਥ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਾਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਣਪਹੁੰਚਿਆ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਵੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਸਾਂਝ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਮਧੁਸੂਦਨ, ਦੇਵਕੀ ਨੰਦਨ, ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਗਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਵੇਂ ਇਰਾਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਸੁਭਾਵਕ ਅਕ੍ਰੂਰ! ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੋਗ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?" "ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਕੀ ਪੁੱਛੀਏ, ਜਦ ਸਾਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਖੀ ਹੈ ਤੇ ਕੰਗਸ, ਸਾਡਾ ਮਾਮਾ, ਸਾਡੇ ਤੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਹਾਏ! ਸਾਡੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਆ—ਸਾਡੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਸਾਡੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੈਦ ਹੋਏ।" "ਅੱਜ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੱਸੋ, ਪਿਆਰੇ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਏ ਹੋ?" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਮਾਧਵ—ਅਕ੍ਰੂਰ—ਨੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ: ਯਦਵਾਂ ਵਿਚ ਕੰਗਸ ਨਾਲ ਵੈਰ, ਤੇ ਕੰਗਸ ਵਲੋਂ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਯਤਨ।" "ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਸੁਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਖੁਦ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕੰਗਸ ਨੂੰ ਅਨਕਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।" ਅਕ੍ਰੂਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹਨ, ਮੁਸਕਰਾਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, "ਸਾਰਾ ਦੁੱਧ ਤੇ ਦੁਧ-ਉਤਪਾਦ ਇਕੱਠਾ ਕਰੋ। ਭੇਟਾਂ ਸੰਭਾਲੋ, ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜੋਤੋ।" "ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ ਮਥੁਰਾ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਆਪਣਾ ਉਤਪਾਦ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਾਂਗੇ ਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਵੇਖਾਂਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਹਾਤਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇਉਂ ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਵਾਲਣਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਕ੍ਰੂਰ ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਗਰ ਲਿਜਾਣ ਆਇਆ ਸੀ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਟਾਹਟਾਂ ਕਰਕੇ ਫਿੱਕੇ ਪੈ ਗਏ; ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਚੁੰਨੀਆਂ, ਚੂੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਵੱਟੀਆਂ ਖੁਲ ਗਈਆਂ। ਕਈਆਂ ਤਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕੁਝ ਹੋਰ, ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਮੋਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਮੋਹਕ ਚਾਲ, ਹਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਠਿੱਲੀਆਂ ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ। ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ, "ਹੇ ਰਚਨਹਾਰ! ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਨਿਰਦਈ ਹੈਂ! ਤੂੰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਛੀਣ ਲਈ ਜਾਵੇ।" "ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਮੁਕੁੰਦ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਾਇਆ, ਜੋ ਕਾਲੀਆਂ ਲਟਾਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਗਲ੍ਹਾਂ, ਉੱਚੀ ਨੱਕ, ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।