ਇੱਕ ਰਾਤ, ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗੋਪੀਆਂ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਸ-ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧਿਤ, ਚੰਦਨ ਲਗਾਈ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੱਕ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਥਰ-ਥਰ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਲਿਆ। ਦੂਜੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ-ਝੁਮਕੇ ਨੱਚਣ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਗਲ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਗਲ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਚਬਾਏ ਹੋਏ ਪਾਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੋਪੀ, ਨੱਚਦੀ ਤੇ ਗਾਉਂਦੀ, ਜਦੋਂ ਥੱਕ ਗਈ, ਆਪਣੀ ਕਮਰਬੰਦ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਜੇਬਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ, ਅਚੂਤ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ) ਦੀ ਕਮਲ-ਪਾਂਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਤਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਰਾਮ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਚੂਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਗਲ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਨੱਚਦੀਆਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਨ-ਕਮਲ, ਖੁੰਬੇ ਹੋਏ ਵਾਲ, ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਗਲ, ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ, ਪਜੇਬਾਂ ਤੇ ਕਮਰਬੰਦਾਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਢੀਲੇ ਗਲ-ਮਾਲਾ, ਤੇ ਗੋਵਾਲਾ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਭੰਭੀਆਂ ਦੀ ਗੁੰਜ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਸ-ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ, ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਮੁਲਕੜ ਹਾਸਿਆਂ, ਤੇ ਹਲਕੀਆਂ ਹੱਸ-ਮਸਖਰੀਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਨੰਦ-ਮਗਨ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਲ, ਕਪੜੇ, ਜਾਂ ਸਤਨ-ਬੰਦ ਢੀਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਗਲ-ਮਾਲਾ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਹੇਠਾਂ ਲੁੜਕ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾ ਰਹੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਜਿੰਨੀ ਗੋਪੀਆਂ ਸਨ, ਉਨੀ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰ ਲਏ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਸ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮਨ-ਮੌਜ ਨਾਲ, ਸਭ ਨਾਲ ਖੇਡਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਥੱਕ ਗਈਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੂੰਝਿਆ। ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਨ-ਝੁਮਕੇ ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਹੱਥ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀਆਂ, ਧੰਨ-ਧੰਨ ਹੋ ਰਹੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲ-ਮਾਲਾਵਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਤਨ-ਸਫਰਣ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਵਨ ਵਿੱਚ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਦਾ-ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੜਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਲਿਆ। ਵਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਝ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਦਾ-ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਚੰਨ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ-ਰਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਇਸ ਉੱਤੇ, ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਆਪ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਨ, ਇਹ ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ, ਕੀ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਿਆ? ਸਾਡੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ।" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮ-ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ ਤੇ ਮਾਹਿਰ ਕਰਤੱਵ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਈ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਅਨੁਕਰਣ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ; ਜੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁਦ੍ਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨੀ ਹੋਈ।" "ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੱਚੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ; ਪਰ, ਗਿਆਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਹੀ ਬਚਨ ਤੇ ਕਰਤੱਵ ਅਪਣਾਉਣ ਜੋ ਯੁਕਤੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਜੀਵ—ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਦੇਵਤਾ—ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਧੂੜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ।" "ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਗੋਪੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਤੇ ਹਰੇਕ embodied ਜੀਵ—ਉਹ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਮਾਝ-ਕਰਤਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ-ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਵੱਲ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਪਤੀ ਸਮਝਦੇ, ਤੇ ਈਰਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਮੁਕ ਗਈ, ਗੋਪੀਆਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਿਆਰੀਆਂ ਸਨ, ਅਣ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪਰ ਵਸੁਦੇਵ ਦੀ ਅਗਿਆ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਈਆਂ।" "ਜੋ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਲੀਲਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਕਾਮ-ਰੋਗ ਛੇਤੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਵਾਰ, ਦੇਵ-ਉਤਸਵ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗੋਵਾਲਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬਲਦ ਜੋੜ ਕੇ, ਅੰਬਿਕਾ-ਵਨ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਥੇ, ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਰਾਜਾ, ਅੰਬਿਕਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂ, ਸੋਨਾ, ਕਪੜੇ, ਮਿੱਠਾ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇ।" ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਤੇ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਨੰਦ, ਸੁਨੰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਗੋਵਾਲਾ, ਉਹ ਰਾਤ ਉਥੇ ਬਿਤਾਈ। ਉਥੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ, ਭੁੱਖਾ ਸੱਪ, ਅਚਾਨਕ ਆਇਆ ਤੇ ਨੰਦ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੁੱਤਾ ਸੀ, ਫੜ ਲਿਆ। ਸੱਪ ਦੇ ਚੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਨੰਦ ਨੇ ਚੀਕ ਮਾਰੀ, "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਇਹ ਡਰਾਉਣੀ ਗੱਲ ਹੈ! ਪਿਤਾ, ਸੱਪ ਮੈਨੂੰ ਨਿਗਲ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ!" ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੋਵਾਲਾ ਜਾਗ ਪਏ; ਨੰਦ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਨ ਤੇ ਵੀ, ਸੱਪ ਨੇ ਨੰਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ; ਫਿਰ, ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਆਏ ਤੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨ ਨਾਲ ਸੱਪ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ, ਸੱਪ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ; ਉਹ ਸੱਪ-ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਮਾਨਯੋਗ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰਿ-ਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ, ਜੋ ਚਮਕਦੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੇ, ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਵਿਦਿਆਧਰ ਨੂੰ, ਪੁੱਛਿਆ: "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ?