ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਮੇਰੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਗੋਪੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪੂਜਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਲਾਪਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮੈਂ, ਚਾਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੀ, ਕੋਈ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਘਰ-ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਇਨਾਮ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਬਤੀਵੀਂ ਅਧਿਆਇ 'ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ' ਇਥੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੱਲ ਯੋਗ-ਰੂਪ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਰਾਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਸੂਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਨਾਪਸੰਦ, ਤਾਂ ਓਸ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਪਦਾ ਹੋਵੇ। ਯੋਗੀ ਪੂਰਨ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਤ ਮੰਜ਼ਿਲ—ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਵਿਲਗਣਤਾ—ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗਿਆਨ, ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਧੁਨੀ ਆਦਿ, ਧਾਰਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਹੱਤੱਤੱਤਵ ਅਹੰਕਾਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਤੇ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਗਿਆਰਾਂ-ਰੂਪਾ ਅੰਡ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਉਹੀ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੂੜ੍ਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਖਾ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਪੇ, ਪਰ ਵੰਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ। ਕਰਮ, ਯਜ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਪਾਠ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸਯਮ, ਮਨ-ਸਯਮ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਰਾਹੀਂ, ਯੋਗ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ, ਭਗਤੀ-ਯੋਗ, ਕਰਮ-ਤੇ-ਤਿਆਗ-ਦਰਮਿਆਨੇ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ, ਆਤਮ-ਸੱਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਝ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਦੇ ਚਾਰ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ 'ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟ, ਅਨਿਯਮਤ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਲਾਲਚੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਭਾਵੀ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਭਗਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਸੰਦ, ਨਿਰਵੈਰ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਵੇ, ਓਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਮਨ-ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਵੈਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹਾਂ, ਓਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਮਾਂ, ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਕੇ ਇਹ ਸੁਣ ਲਵੇ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹ ਲਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਥੇ, ਗੋਵਿੰਦਾ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਤਨ ਵਾਂਗੂ ਸੀ, ਰਾਸ ਖੇਡ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਜੋੜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਖੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਕਰ ਲੈਂਦੇ; ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਉਡਦੇ ਮਹਲ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਸ ਦੇਖਦੇ, ਤਬ ਵਜਿਆਂ ਵੱਜਦੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਆਪਣੇ ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ। ਰਾਸ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਕੰਗਣ, ਪਾਜੇ ਤੇ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਉਠੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਦੇਵਕੀ ਨੰਦਨ ਪ੍ਰਭੂ ਐਸੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਪੰਨਾ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਥਿਰਕ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਮੁਸਕਾਨ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ, ਭੌਂਹਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ, ਕੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਝੁਮਕੀਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹੋਏ, ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਤਪਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਨੱਚਦੀਆਂ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਨੱਚਦੀਆਂ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਸਾਰਾ ਮੰਡਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਾ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਮੁਕੁੰਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਰੀਲੀ ਧੁਨ ਚੇੜੀ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ 'ਵਧੀਆ, ਵਧੀਆ' ਆਖ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਾਉਂਦੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਖਾਸ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਦੇ। ਇੱਕ ਹੋਰ, ਰਾਸ ਤੋਂ ਥੱਕ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਕੰਗਣ ਢਿੱਲਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜਾਸਮਿਨ ਦੀ ਮਾਲਾ ਲਾਈ ਬਾਂਹ, ਮੱਦੀਧਾਰੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲੈਂਦੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਨੀਲੇ ਕੰਵਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਲੱਗੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ, ਨੱਚਣ ਨਾਲ ਕੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਝੁਮਕੀਆਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ, ਆਪਣਾ ਗਲ ਉਸ ਦੇ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਚਵੇ ਹੋਏ ਪਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ, ਨੱਚਦਿਆਂ ਤੇ ਗਾਉਂਦਿਆਂ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਘੁੰਘਰੂ ਤੇ ਕਮਰ ਦੀ ਘੁੰਘਰੂ ਵੱਜ ਰਹੀ, ਥੱਕ ਕੇ, ਅਚੁਤ ਦੇ ਕਮਲ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਵਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ। ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਚੁਤ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵਜੋਂ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਗਲ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਖੇਡਦੀਆਂ ਉਸ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੰਵਲ ਦੀਆਂ ਝੁਮਕੀਆਂ, ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਲਟਾਂ, ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਗਲਾਂ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਮੁੱਖ, ਕੰਗਣ ਤੇ ਪਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ, ਖਿੜੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਤੇ ਗਵਾਲ-ਬਾਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ, ਗੋਪੀਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਗਾਵਟ, ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼, ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ, ਚੰਚਲ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਹੱਸਣ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਨਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।